Davalının Konumu
Davalı, bir hukuk davasında aleyhine talepte bulunulan taraftır. HMK m.50 uyarınca medeni haklardan yararlanma ehliyetine sahip her gerçek ve tüzel kişi davalı olabilir. Davalı, davanın pasif tarafını oluşturur ve kendisine yöneltilen taleplere karşı savunma hakkına sahiptir. Yargılamanın adil yürütülebilmesi davalının haklarının etkin biçimde kullanabilmesine bağlıdır.
Pasif Husumet Ehliyeti
Davalının dava konusu uyuşmazlıkla doğrudan ilgili olması gerekir. Bu, pasif husumet ehliyeti olarak adlandırılır. Örneğin kiracılık ilişkisinden kaynaklanan davada davalı kiracı olmalıdır; kiracının babası veya kefilinin davalı olarak gösterilmesi husumet yokluğunu doğurur ve dava bu nedenle reddedilir. Husumet, hakim tarafından re’sen dikkate alınır; davalının itiraz etmesi gerekmez. Yanlış davalıya açılan dava süreyi uzatır ve hak kaybına yol açabilir.
Dava Dilekçesinin Tebliği
Dava açıldıktan sonra mahkeme, dava dilekçesini ve eklerini davalıya tebliğ eder (HMK m.122). Tebligatın usulüne uygun yapılması savunma hakkının teminatıdır. Hatalı veya eksik tebligat halinde verilen kararlar kanun yolu denetiminde bozulabilir. Tebligatın yapılamaması halinde ilanen tebligat veya adres araştırması yoluna başvurulur. Bilinen tüm adreslere tebligat denenmelidir.
Cevap Dilekçesi ve Süre
Davalı, dava dilekçesinin tebliğinden itibaren 2 hafta içinde cevap dilekçesi sunmak zorundadır (HMK m.127). Süre içinde cevap verilmezse davalı, davacının ileri sürdüğü vakıaları inkâr etmiş sayılır. Bu, davalının savunmasını bütünüyle kaybettiği anlamına gelmez; ancak yeni vakıa veya delil sunma hakkı sınırlanır. Cevap süresi haklı sebeple bir defaya mahsus 2 hafta uzatılabilir (m.127/1). Cevap dilekçesinde davalı; ilk itirazları (yetki itirazı, tahkim itirazı), savunma vakıalarını, karşı talepleri ve delillerini bildirir.
Karşı Dava ve Savunma Hakları
Davalı, cevap dilekçesi ile birlikte karşı dava da açabilir (HMK m.132). Karşı dava, asıl davayla aynı veya bağlantılı bir hukuki ilişkiden doğmalıdır; örneğin kira tahliyesi davasında davalı kiracı, depozito iadesi için karşı dava açabilir. Davalının diğer hakları arasında: tanık bildirme, bilirkişi incelemesi talep etme, keşif talep etme, delil değişimi, sulh önerisi ve gerektiğinde karşı tanık dinletmek bulunur.
İlk İtirazlar ve Dava Şartları
Davalı, esasa girmeden ilk itiraz olarak şunları ileri sürebilir: yetki itirazı (kesin yetki kuralları hariç), tahkim itirazı, dava arkadaşlığının olmaması, görevsizlik (kamu düzeninden — re’sen de incelenir). Ayrıca dava şartları eksikliklerini gösterebilir: husumet, hukuki yarar, taraf ehliyeti, zamanaşımı (esastan savunma), arabuluculuk şartı vb. Eksiklik tespit edilirse dava esasa girilmeden usulden reddedilir.
Birden Fazla Davalı
Birden fazla kişinin davalı gösterilmesi mümkündür: mecburi dava arkadaşlığı (örneğin tapu iptali davasında tüm tapu maliklerinin davalı olması) veya ihtiyari dava arkadaşlığı. Mecburi dava arkadaşlığında bir davalının savunması diğerleri lehine de etki ederken, ihtiyari arkadaşlıkta her davalının durumu bağımsız değerlendirilir.