Delillerin Türleri
Türk hukukunda deliller iki temel kategoride incelenir:
Kesin Deliller: Hâkimin takdirine bırakılmadan, varlığı halinde sonucu doğrudan belirleyen delillerdir.
- Senet (HMK m.198-220): Yazılı belgeler, sözleşmeler, makbuzlar
- Yemin (m.225-239): Tarafların yemini ile ispat
- Kesin hüküm (m.303): Önceden verilmiş kesin yargı kararı
- İkrar (m.188): Karşı tarafın olumlu beyanı
Takdiri Deliller: Hâkimin vicdani kanaatine göre değerlendirdiği delillerdir.
- Tanık beyanı (m.240-265): Olaya tanık olan kişinin beyanı
- Bilirkişi raporu (m.266-287): Uzman görüşü
- Keşif (m.288-292): Hâkimin yerinde inceleme yapması
- Belge (resmi belge dışında): Fotoğraf, ses kaydı, dijital içerik
- Hâkimin gözlemi ve karinelerden yararlanma
Delil Serbestisi ve Sınırları
Hukuk yargılamasında HMK m.189 uyarınca kanunda belirtilen sınırlamalar dışında her türlü delil ileri sürülebilir. Ancak:
- Senetle ispat zorunluluğu (HMK m.200-202): Belirli parasal sınırı aşan hukuki işlemler ancak senetle ispat edilebilir; tanık dinlenemez. Bu sınır her yıl güncellenir.
- Hukuka aykırı deliller: Dürüstlük kuralına aykırı veya hukuka aykırı yollarla elde edilen deliller hükme esas alınamaz.
Ceza yargılamasında CMK m.217 uyarınca delil serbestisi ilkesi geçerlidir; kural olarak her aşamada delil sunulabilir. Ancak ceza yargılamasında yüklenen suç, hukuka uygun olarak elde edilmiş her türlü delille ispat edilebilir ve hâkim vicdani kanaat ile karar verir.
Hukuka Aykırı Delil Yasağı
Anayasa m.38/6 ve CMK m.206/2-a, m.217/2 hükümleri uyarınca hukuka aykırı yollarla elde edilen deliller mahkemece dikkate alınamaz. Hukuka aykırı sayılan başlıca haller:
- Arama kararı olmaksızın yapılan arama (CMK m.116-122)
- Baskı, işkence, tehdit altında alınan ifade (m.148)
- Müdafi bulundurma hakkı ihlal edilerek alınan ifade
- Hakim kararı olmaksızın iletişim tespiti (m.135-140)
- Avukat-müvekkil gizliliğini ihlal eden deliller
Zehirli ağacın meyvesi doktrini: Hukuka aykırı bir delilden türeyen ikincil deliller de kullanılamaz (örneğin usulsüz dinleme sonucu öğrenilen adreste yapılan aramada bulunan delil).
Dijital Deliller
Günümüzde dijital deliller giderek önem kazanmaktadır:
- Elektronik posta ve mesajlaşma kayıtları
- Sosyal medya paylaşımları
- Kamera ve dash-cam görüntüleri
- Banka transfer kayıtları, mobil uygulama logları
- Telefon HTS (Tarihsel Trafik Bilgileri) ve baz istasyonu kayıtları
- Cihaz inceleme raporları (forensic analiz)
Dijital delillerin bütünlüğü ve güvenilirliği bilirkişi incelemesiyle doğrulanmalıdır. Hash değeri alma, chain of custody (delil zinciri) tutma ve dijital delilin manipüle edilmediğinin ispatı kritiktir. KVKK kapsamında özel verilerin elde edilmesi ek hukuki incelemeyi gerektirir.
Delil Sunma Usulü
Hukuk davalarında (HMK m.194): Taraflar delillerini dilekçeler aşamasında somutlaştırarak bildirmek zorundadır. Tanık listesi en geç ön inceleme duruşmasına kadar verilir. Sonradan yeni delil sunmak ancak:
- Mücbir sebep
- Yeni öğrenme
- Karşı tarafın muvafakati
hallerinde mümkündür.
Ceza davalarında (CMK m.207): Delil serbestisi gereği duruşmada her zaman yeni delil ileri sürülebilir; ancak yargılamayı uzatma amacıyla kötüniyetli sunum reddedilebilir.
İspat Yükü
HMK m.190: “İspat yükü, kanunda özel bir düzenleme bulunmadıkça, iddia edilen vakıadan kendi lehine hak çıkaran tarafa aittir.” Yani kural olarak davacı kendi iddialarını ispatlar; davalı savunmasını destekleyen vakıaları ispatlar.
Ceza yargılamasında (CMK m.217): “Yüklenen suç, hukuka uygun bir şekilde elde edilmiş her türlü delille ispat edilebilir.” Ancak şüpheden sanık yararlanır ilkesi gereği makul şüphe halinde beraat verilir; ispat yükü esas olarak iddia makamı (savcılık) üzerindedir, sanık masumiyet karinesine sahiptir.