Hak Ehliyeti ve Fiil Ehliyeti Ayrımı
Türk Medeni Kanunu, ehliyeti iki temel kategoriye ayırır:
Hak Ehliyeti (TMK m.8): “Her insanın hak ehliyeti vardır. Buna göre bütün insanlar, hukuk düzeninin sınırları içinde, haklara ve borçlara ehil olmada eşittirler.” Hak ehliyeti doğumla başlar, ölümle sona erer (m.28). Kişinin doğmamış olması bile bazen hak doğurur — örneğin cenin miras hakkına sahiptir (sağ doğmak şartıyla — TMK m.582).
Fiil Ehliyeti (TMK m.9-13): Hak ve borç doğuran fiilleri bizzat yapma yetkinliği. Fiil ehliyeti üç şartı birlikte gerektirir (TMK m.10):
- Erginlik: 18 yaşını doldurmuş olma (m.11) veya evlenme/yargı kararıyla erginlik (m.11/2)
- Ayırt etme gücü (mümeyyiz olma): Akıl hastalığı, akıl zayıflığı, sarhoşluk veya benzer sebeplerle bulunmamış olma (m.13)
- Kısıtlı olmama: Mahkeme kararıyla kısıtlanmamış olma
Ehliyet Statüleri
TMK kişileri dört ehliyet kategorisine ayırır:
- Tam ehliyetli: Üç şartı birlikte taşıyan kişiler. Tüm hukuki işlemleri bizzat yapabilir.
- Sınırlı ehliyetli: Kendisine yasal danışman atanmış olanlar (TMK m.429); kural olarak ehliyetlidir ama bazı önemli işlemlerde danışmanın onayı gerekir.
- Sınırlı ehliyetsiz: Ayırt etme gücüne sahip küçükler (genellikle 7 yaş üstü) ve kısıtlılar. Yasal temsilcinin rızası ile işlem yapabilir; karşılıksız kazandırmayı (bağış kabulü) tek başına yapabilir (m.16).
- Tam ehliyetsiz: Ayırt etme gücünden yoksun kişiler (akıl hastaları, sarhoş, çok küçük çocuklar). Hiçbir hukuki işlem yapamaz; yasal temsilci tüm işlemleri yürütür (m.15).
Dava Ehliyeti
HMK m.51 dava ehliyetini hak ehliyetine bağlamıştır: medeni hakları kullanma ehliyetine sahip olan herkes davada taraf olabilir. Ancak davayı bizzat takip edebilme yetkinliği (dava ehliyeti — m.51) için fiil ehliyeti gereklidir:
- Tam ehliyetli kişiler: Davayı bizzat veya vekil aracılığıyla takip eder
- Sınırlı ehliyetsizler: Yasal temsilcinin rızasıyla, bazen sulh hukuk mahkemesi izniyle dava açabilir
- Tam ehliyetsizler: Yasal temsilci (anne-baba, vasi, kayyım) adına dava açar
Tüzel Kişilerde Ehliyet
Şirketler, dernekler, vakıflar gibi tüzel kişiler TMK m.48 uyarınca kanunda öngörülen amaca yönelik her türlü hak ve borca ehildir (cinsiyet, soybağı gibi insana özgü olanlar hariç). Tüzel kişiler ehliyetlerini yetkili organları aracılığıyla kullanır (m.49):
- Anonim şirket: Yönetim kurulu
- Limited şirket: Müdürler
- Dernek: Yönetim kurulu (genel kurul kararı gerekebilir)
- Vakıf: Mütevelli heyeti
Tüzel kişiliği kazanmamış topluluklar (basit şirket, oluşum halindeki dernek) kural olarak dava ehliyetinden yoksundur; ancak HMK m.51 ile bazı istisnalar tanınmıştır (örneğin oluşum halindeki dernekler tescil davası açabilir).
Vesayet ve Kısıtlama
Kişinin ehliyetinin sınırlanması veya kaldırılması mahkeme kararıyla olur. Kısıtlama sebepleri (TMK m.405-409):
- Akıl hastalığı veya zayıflığı
- Savurganlık, alkol veya uyuşturucu bağımlılığı, kötü yaşam tarzı (kişinin kendisi veya ailesi tehlikedeyse)
- Bir yıl veya daha uzun süreli özgürlüğü bağlayıcı bir cezayı çekmekte olma
- Kendisinin talebi (yaşlılık, sağlık vb. sebeplerle)
Kısıtlanan kişiye vasi atanır (m.413); önemli işlemler için sulh hukuk mahkemesinin izni aranır (m.462). Kısıtlamanın kaldırılması için sebebin sona ermesi yeterlidir; kişi veya yakını mahkemeye başvurabilir.
Ehliyetsizliğin Sonuçları
Ehliyet eksikliği davada her aşamada re’sen dikkate alınır; davalı itiraz etmese bile mahkeme inceler. Dava ehliyeti yokken açılan dava usulden reddedilir. Sözleşmelerde ehliyetsizlik halinde sözleşme kesin geçersizdir (m.15); ancak iyiniyetli üçüncü kişi koruması gibi bazı istisnalar olabilir.