Detaylı Açıklama
Fazla mesai (fazla çalışma), 4857 sayılı İş Kanunu’nun 41. maddesi uyarınca haftalık 45 saatlik normal çalışma süresini aşan çalışmayı ifade eder. İşçi haftalık 45 saatin üzerinde çalıştırıldığında, aşan her saat için normal çalışma ücretinin yüzde elli zamlı tutarında fazla çalışma ücreti hak eder. Fazla sürelerle çalışma ise haftalık çalışma süresinin 45 saatin altında belirlendiği hallerde, sözleşmede kararlaştırılan süreyi aşan ancak 45 saate kadar olan çalışmayı kapsar; bu durumda yüzde yirmi beş zamlı ücret ödenir.
Fazla mesai yaptırılabilmesi için işçinin yazılı onayının alınması şarttır. İşçi, fazla mesai yapmayı kabul etmek zorunda değildir ve kabul etmemesi fesih gerekçesi olamaz. Yıllık fazla mesai süresi 270 saati geçemez. Ayrıca işçi dilerse fazla çalışma karşılığını ücret olarak değil serbest zaman olarak da kullanabilir; her bir saat fazla çalışma için bir saat otuz dakika serbest zaman hakkı doğar.
Hukuki Dayanak ve Uygulama
4857 sayılı İş Kanunu m.41 fazla çalışmanın tanımını, ücretlendirme oranını ve sınırlarını düzenler. İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği ise uygulama detaylarını belirler. Yer altında maden işlerinde çalışan işçiler için fazla mesai yasağı bulunmaktadır. 18 yaşından küçük işçiler, gebe ve yeni doğum yapmış kadın işçiler ile sağlık durumu fazla çalışmaya elverişli olmayan işçilere fazla mesai yaptırılamaz.
Fazla mesai ücretinin hesaplanmasında işçinin bir saatlik normal ücreti, aylık brüt ücretin 225’e bölünmesiyle (30 gün x 7,5 saat) elde edilir. Yargıtay, fazla mesai ücretinden takdiri indirim (hakkaniyet indirimi) uygulanmasını yerleşik içtihat haline getirmiştir; bu indirim genellikle yüzde otuz oranında uygulanır.
Sık Karşılaşılan Durumlar
Uygulamada en sık karşılaşılan sorunlar arasında fazla mesainin kayıt dışı yaptırılması, bordrolarda fazla mesai sütununun sıfır gösterilmesi ve işçinin imzasının alınarak fazla mesai ücretinin ödenmiş gibi gösterilmesi yer alır. İspat yükü işçidedir ancak işyeri kayıtlarının tutulmaması halinde tanık beyanları ve HTS kayıtları delil olarak kullanılabilir. Fazla mesai alacağı beş yıllık zamanaşımına tabidir; bu süre her bir fazla mesai alacağının muaccel olduğu tarihten itibaren başlar.