Haczin Hukuki Niteliği
Haciz, 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu (İİK) m.78-105 arasında düzenlenen, borçlunun malvarlığı üzerine konulan hukuki bir kısıtlamadır. Alacaklının icra dairesine başvurması ve takibin kesinleşmesi üzerine icra müdürü borçlunun mallarını tespit ederek kayıt altına alır. Haczedilen mallar, alacağın tahsili amacıyla satılarak paraya çevrilir.
Haciz cebri icranın ana aracıdır; mahkeme kararının veya ilam niteliğindeki belgenin yerine getirilmesini sağlar. Hacizden önce takibin kesinleşmesi (ödeme emrine itiraz edilmemesi veya itirazın kaldırılması) zorunludur.
Haciz Türleri
Haciz, konusuna göre çeşitli türlere ayrılır:
- Menkul haczi: Borçlunun taşınır eşyaları (mobilya, elektronik, ziynet eşyası, ticari mal); fiziki haciz ile uygulanır, gerekirse muhafaza altına alınır
- Gayrimenkul haczi: Taşınmazlar üzerine tapuda haciz şerhi düşülmesiyle yapılır; tapu kaydında görünür
- Maaş ve ücret haczi: Borçlunun aylık maaşının 1/4’üne kadar (nafakada tamamı); İİK m.83
- Banka hesabı haczi: UYAP elektronik haciz sistemi ile anlık uygulanır; bankalar talimat üzerine hesabı bloke eder
- Araç haczi: Trafik kütüğüne şerh; satış halinde araç plakadan ihtar
- Üçüncü kişilerdeki hak ve alacak haczi: Borçlunun başkasındaki alacağı haczedilebilir (m.89 — ihbarname ile)
- Şirket payı haczi: Limited/anonim şirket payları
- Kıdem ve ihbar tazminatı haczi: Çalışmakta olduğu işverende biriken alacaklar
Haczedilemeyen Mallar (İİK m.82)
Borçlunun insan haysiyetiyle bağdaşan asgari yaşamı korumak için bazı mallar haczedilemez:
- Borçlunun haline münasip evi (tek konut, sınırlı şartlarla)
- Lüzumlu eşyaları (oturulan ev için temel mobilya, mutfak gereçleri)
- Çalışma araçları (mesleğin icrası için zorunlu olan)
- Geçimi için zorunlu mallar (tarımcının ineği, çiftçinin tek aracı)
- Borçlunun ve ailesinin 2 aylık zaruri ihtiyaç maddeleri
- Hastalık nedeniyle alınan ilaç, tıbbi malzeme
- Aile yardımları, asgari geçim indirimi, çocuk yardımı
- Ev hayvanları (ticari amaçlı olmayanlar)
- SGK aylıkları (kural olarak — nafaka istisna)
- Aile konutu şerhi taşıyan taşınmaz (sınırlı koşullarla)
Haciz Süreci
Haciz süreci aşamaları:
- İcra takibi başlatılması: Alacaklı icra dairesine talep dilekçesi verir
- Ödeme emri tebliği: Borçluya 7 günlük (kambiyo senetlerinde 5 gün) itiraz süresi tanınır
- Takibin kesinleşmesi: İtiraz edilmemesi veya itirazın kaldırılması üzerine
- Haciz talebi (1 yıl içinde — İİK m.78): Alacaklı haciz isteminde bulunur
- Haciz işlemi: İcra müdürü mallar hakkında haciz tutanağı düzenler; tapuda/trafikte/UYAP’ta şerh düşer
- Muhafaza: Taşınır mallar gerekirse depoya alınır; kıymetli eşya (ziynet) icra dairesi kasasına teslim edilir
- Kıymet takdiri: Bilirkişi malları değerler
- Satış: Açık artırma yoluyla — 2022 itibarıyla e-İhale sistemi ile UYAP üzerinden çevrimiçi
- Paranın paylaştırılması: Satış bedeli alacaklılara payları oranında dağıtılır
Haczin Kaldırılması
Haciz aşağıdaki hallerde kalkar:
- Borç ödenirse
- Alacaklının haczi kaldırma talebi
- İcra mahkemesinin haczin kaldırılmasına karar vermesi
- Haczedilmezlik şikâyeti kabul edilirse: 7 gün içinde icra mahkemesine başvurulur
- İstihkak iddiası kabul edilirse (m.96-99)
- Takibin iptali halinde
İstihkak ve Üçüncü Kişi Hakları
Haciz konusu malın gerçek sahibinin başkası olduğu iddiası istihkak iddiasıdır (İİK m.96). Üçüncü kişi, haczin öğrenilmesinden itibaren 7 gün içinde istihkak iddiasında bulunabilir. İcra dairesi durumu alacaklıya bildirir; alacaklı istihkak iddiasını kabul ederse mal serbest kalır, reddederse istihkak davası açılır. Dava sonucu malın gerçek sahibi belirlenir.
Haciz Sonrası Dikkat
- Maaş haczi sınırı 1/4’tür (nafakada tüm); birden fazla haciz varsa sıralı uygulanır
- Banka hesabına gelen para üzerinde de haciz hakkı vardır
- Haczedilmezlik şikâyeti süresi: 7 gün hak düşürücü
- Haciz ihbarı: Üçüncü kişiye 7 gün içinde itiraz hakkı (89 ihbarnamesi)
- Maaş haczinde işveren sorumluluğu: Kesintiyi yapmazsa ödemekle yükümlüdür