Yargı Harçlarının Türleri
492 sayılı Harçlar Kanunu kapsamında yargı işlemlerinde alınan harçlar:
1. Başvurma Harcı: Bir davanın açılması için yatırılan maktu harç. Dava türüne göre değişen sabit tutardır; her yıl yeniden değerleme ile güncellenir.
2. Peşin Harç: Nispi harca tabi davalarda dava açılırken alınan harç. Davanın karar ve ilam harcının dörtte biri tutarındadır (Harçlar Kanunu m.28/a).
3. Karar ve İlam Harcı: Davanın karar verilmesi aşamasında ödenir. Davacı kazanırsa alınmış peşin harç mahsup edilir, kalan tutar tamamlanır. Davalı kazanırsa kararla davacıya yüklenebilir.
4. İstinaf ve Temyiz Harçları: BAM’a istinaf veya Yargıtay’a temyiz başvurularında ayrıca harç alınır.
5. Bilirkişi, keşif ve tanık ücretleri: Gider avansı olarak yatırılır (HMK m.120).
6. İcra Harçları: Takip başvuru harcı, peşin harç, tahsil harcı (alacaktan kesilir), feragat harcı.
Maktu ve Nispi Harç Ayrımı
Maktu Harç: Dava konusunun değerine bakılmaksızın sabit tutar olarak alınır. Şu davalar maktu harca tabidir:
- Boşanma, evliliğin iptali (manevi tazminat hariç)
- Vesayet, kayyumluk
- Soybağı tespit/itiraz davaları
- Tapu iptali ve tescil davaları (şartlı)
- Ceza davaları (mahkumiyet halinde sanığa)
- İdari yargıda iptal davaları (şartlı)
Nispi Harç: Dava konusunun değeri üzerinden belirli bir oran uygulanarak hesaplanır. Şu davalar nispi harca tabidir:
- Alacak davaları
- Tazminat davaları
- Tahliye davaları (1 yıllık kira bedeli üzerinden)
- İcra takipleri (takip değeri üzerinden)
- Mülkiyet tespit ve iptal davaları
Nispi harç oranı, harç tarifesinde binde olarak belirlenir; her yıl güncellenir.
Harçların Ödenmemesinin Sonuçları
Eksik harç ödenirse:
- Mahkeme/icra dairesi tarafa süre verir (HMK m.119)
- Tamamlanmazsa dava dilekçesi işleme konulmaz veya dava açılmamış sayılır
- Karar verilmiş ise ilam çıkarılmaz
Hiç ödenmezse:
- Dilekçe havale edilmez
- Talep işleme alınmaz
- Sürelerin işlemesi açısından dava açılmamış sayılır
Bu nedenle harç hesaplaması dava açma sürecinin kritik aşamasıdır.
Adli Yardım ve Harç Muafiyeti
HMK m.334-340 kapsamında adli yardım talep edilebilir. Adli yardım kabul edilen kişi:
- Yargılama harçlarından muaftır
- Vekalet ücretinden baronun atadığı CMK avukatından yararlanır
- Bilirkişi ve keşif giderlerinden muaftır
Adli yardım talebi için kişinin mali durumunun harç ödemeye elverişli olmadığını ispat etmesi gerekir. Mahkemeye dilekçe ve gelir-gider belgeleri ile başvurulur.
Bazı davalarda kanuni harç muafiyeti vardır:
- Devlet ve kamu kurumlarının tarafı olduğu davalar (kural olarak)
- 6100 sayılı HMK kapsamında bazı tedbir davaları
- 6284 sayılı Kanun kapsamında aile içi şiddet koruma kararları
Harçların Geri Alınması
Bazı durumlarda yatırılan harçlar kısmen geri alınabilir:
- Sulh halinde: Ön inceleme öncesi sulh durumda peşin harcın yarısı iade edilir (HMK m.323)
- Erken feragat: Davacı feragat ederse koşullara göre kısmi iade
- Mükerrer yatırım: Yanlışlıkla iki kez yatırılan harç iade edilir
- Görevsizlik/yetkisizlik kararı: Yatırılan harç yeni mahkemeye devredilir, ek harç gerekmez
İcra Harçları
İcra takiplerinde harçlar (Harçlar Kanunu Tarifesi V):
- Başvuru harcı: Maktu
- Peşin harç: İlamlı icrada binde 4,55 (yaklaşık), ilamsızda farklı
- Tahsil harcı: Tahsil edilen miktar üzerinden alacaklıdan kesilir, oran takip türüne göre değişir
- Feragat halinde indirimli harç
Harç ve Gider Avansı Farkı
Harç ile gider avansı karıştırılmamalıdır:
- Harç: Devlete ödenen vergi niteliğinde mali yükümlülük; geri iade edilmez (kural olarak)
- Gider avansı: Bilirkişi, keşif, tebligat, tanık gibi yargılama masrafları için müvekkil hesabına yatırılan ön ödeme; kullanılmayan kısmı iade edilir