Detaylı Açıklama
İdari işlem, kamu idaresinin kanunla verilen yetkiye dayanarak tek taraflı irade beyanıyla gerçekleştirdiği ve hukuki sonuç doğuran işlemdir. Anayasa’nın 125. maddesi gereğince idarenin her türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolu açıktır. İdari işlemler bireysel (birel) ve düzenleyici işlemler olmak üzere ikiye ayrılır. Bireysel işlemler belirli kişilere yönelik somut hukuki sonuç doğururken, düzenleyici işlemler (yönetmelik, tüzük, genelge) genel ve soyut kurallar koyar.
Her idari işlemin beş temel unsuru bulunur: yetki, şekil, sebep, konu ve maksat. Yetki unsuru, işlemi yapan makamın kanunla yetkili kılınmış olmasını; şekil unsuru, işlemin kanunda öngörülen usul ve biçimde yapılmasını; sebep unsuru, işlemin dayandığı maddi olay veya hukuki gerekçeyi; konu unsuru, işlemin doğurduğu hukuki sonucu; maksat unsuru ise işlemin kamu yararına yönelik olmasını ifade eder. Bu unsurlardan herhangi birindeki hukuka aykırılık, işlemin iptaline yol açar.
Hukuki Dayanak ve Uygulama
2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu (İYUK) m.2/1-a uyarınca idari işlemler hakkında yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden biri ile hukuka aykırı olduklarından dolayı iptalleri için menfaatleri ihlal edilenler tarafından iptal davası açılabilir. İptal davası, idari işlemin tebliğinden itibaren altmış gün içinde yetkili idare mahkemesinde açılmalıdır. Danıştay’ın ilk derece mahkemesi sıfatıyla baktığı işlemler dışında genel görevli mahkeme idare mahkemeleridir.
İdari işlemlerin icrailik, tek yanlılık ve hukuka uygunluk karinesi olmak üzere üç temel özelliği vardır. İcrailik, işlemin ayrıca bir onaya gerek kalmadan uygulanabilir olmasını; tek yanlılık, ilgilinin rızasına gerek olmaksızın hukuki sonuç doğurmasını; hukuka uygunluk karinesi ise işlemin yargı kararıyla iptal edilene kadar geçerli sayılmasını ifade eder.
Sık Karşılaşılan Durumlar
Uygulamada en çok karşılaşılan idari işlem uyuşmazlıkları arasında imar planı değişiklikleri, ruhsat iptalleri, memur atama ve nakilleri, disiplin cezaları, kamulaştırma kararları ve vergi tarh işlemleri yer alır. İptal davasında mahkeme yürütmenin durdurulmasına karar verebilir; bunun için telafisi güç veya imkânsız zarar koşulunun ve açıkça hukuka aykırılığın birlikte gerçekleşmesi gerekir. İdari işlemin iptali halinde işlem tesis edildiği tarihten itibaren tüm sonuçlarıyla ortadan kalkar ve idare bu duruma uygun yeni işlem tesis etmek zorundadır.