Detaylı Açıklama
İş sözleşmesi, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 8. maddesi uyarınca bir tarafın (işçi) bağımlı olarak iş görmeyi, diğer tarafın (işveren) ise ücret ödemeyi üstlenmesiyle oluşan yazılı veya sözlü anlaşmadır. İş sözleşmesinin üç temel unsuru vardır: iş görme, ücret ve bağımlılık ilişkisi. Bağımlılık unsuru iş sözleşmesini diğer iş görme sözleşmelerinden (eser sözleşmesi, vekalet sözleşmesi) ayıran en belirleyici özelliktir; işçi, işverenin emir ve talimatlarına uyarak çalışır.
İş sözleşmeleri süreli veya süresiz olarak kurulabilir. Belirli süreli iş sözleşmeleri, belirli bir işin tamamlanması veya belirli bir olgunun ortaya çıkması gibi objektif koşullara bağlı olarak yapılır. Bu tür sözleşmeler esaslı neden olmadıkça zincirleme şekilde yenilenemez; aksi halde başlangıçtan itibaren belirsiz süreli sayılır. Belirsiz süreli iş sözleşmeleri ise iş ilişkisinin herhangi bir süreyle sınırlandırılmadığı, taraflardan birinin fesih bildirimi yapana kadar devam eden sözleşmelerdir.
Hukuki Dayanak ve Uygulama
4857 sayılı İş Kanunu’nun 8 ila 16. maddeleri iş sözleşmesinin türlerini ve kuruluş şartlarını düzenler. Kanunun 8. maddesi genel tanımı verir; 9. madde sözleşme türlerini belirler. 11. madde belirli süreli iş sözleşmesini, 13. madde kısmi süreli çalışmayı, 14. madde çağrı üzerine çalışmayı düzenler. Süresi bir yıl ve üzeri olan sözleşmelerin yazılı yapılması zorunludur. Yazılı sözleşme yapılmayan hallerde işveren, işçiye en geç iki ay içinde çalışma koşullarını gösteren yazılı bir belge vermekle yükümlüdür.
Uygulamada iş sözleşmelerinin geçersizliği, deneme süresi kaydı, rekabet yasağı ve cezai şart gibi hükümler sıklıkla uyuşmazlık konusu olmaktadır. Türk Borçlar Kanunu’nun 393-449. maddeleri de iş sözleşmesine ilişkin genel hükümler içerir ve İş Kanunu’nda boşluk bulunan hallerde tamamlayıcı nitelik taşır.
Sık Karşılaşılan Durumlar
En yaygın uyuşmazlıklar arasında sözleşmenin yazılı yapılmaması nedeniyle çalışma koşullarının ispatı sorunu, belirli süreli sözleşmenin süresinden önce haksız feshi, deneme süresinin kanuni sınırı olan iki ayı aşacak şekilde belirlenmesi ve sözleşmedeki cezai şart hükümlerinin orantısızlığı yer almaktadır. Ayrıca işverenin iş koşullarında esaslı değişiklik yapması halinde işçinin 4857 m.22 uyarınca altı iş günü içinde yazılı onay vermemesi durumunda değişiklik geçersiz sayılır. Bu durum işçiye haklı fesih ve kıdem tazminatı hakkı doğurabilir.