Detaylı Açıklama
Kamulaştırmasız el atma, idarenin Anayasa’nın 46. maddesinde öngörülen usul ve koşullara uymadan özel mülkiyete müdahale etmesidir. Bu kavram iki biçimde ortaya çıkar: fiili el atma ve hukuki el atma. Fiili el atma, idarenin taşınmaza fiziken girerek yol, park, okul gibi kamu hizmeti tesisleri inşa etmesidir. Hukuki el atma ise imar planıyla taşınmazın kamu hizmetine ayrılması ancak uzun süre kamulaştırma yapılmaması nedeniyle malikin tasarruf hakkının kısıtlanmasıdır.
Anayasa Mahkemesi ve Yargıtay içtihatlarına göre kamulaştırmasız el atma, hukuka aykırı bir fiildir ve idareye herhangi bir mülkiyet hakkı kazandırmaz. Malik, her zaman tazminat talep edebilir. 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu’na 2010 yılında eklenen Ek Madde 1 ile uzlaşma usulü getirilmiş; ancak Anayasa Mahkemesi bazı hükümlerini iptal etmiştir.
AİHS Ek Protokol 1, Madde 1 kapsamında mülkiyet hakkının korunması ilkesi, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarıyla da güvence altına alınmıştır.
Hukuki Dayanak ve Uygulama
Fiili el atmada dava, asliye hukuk mahkemesinde açılır ve adli yargı görevlidir. Hukuki el atmada ise Danıştay ve Uyuşmazlık Mahkemesi kararlarıyla idari yargının görevli olduğu kabul edilmekteydi; ancak güncel içtihatlarla bu ayrım belirli koşullarda adli yargı lehine değişmiştir.
Tazminat hesabında taşınmazın dava tarihindeki gerçek değeri esas alınır. Bilirkişi heyeti tarafından emsal satışlar, taşınmazın nitelikleri ve gelir getirme kapasitesi değerlendirilerek bedel tespit edilir. Bedel, idare tarafından nakden ve peşin ödenir. Ayrıca ecrimisil (haksız işgal tazminatı) ve geriye dönük faiz de talep edilebilir.
Sık Karşılaşılan Durumlar
Belediyelerin imar planında yeşil alan, yol veya okul alanı olarak ayırdığı özel mülkiyetteki taşınmazları yıllarca kamulaştırmaması en yaygın durumdur. Karayolları Genel Müdürlüğü’nün otoyol güzergahındaki arazilere kamulaştırma tamamlanmadan yol yapması, DSİ’nin baraj gölü altında kalan taşınmazlar için bedel ödememesi de sık rastlanan örneklerdir. Malik, el atmanın önlenmesi veya tazminat davası arasında seçim yapabilir. Zamanaşımı konusunda Yargıtay, mülkiyet hakkının niteliği gereği kamulaştırmasız el atma davalarında zamanaşımının işlemeyeceğini kabul etmektedir.