Mirasın Hukuki Niteliği
Miras, TMK m.575 uyarınca miras bırakanın (muris) ölümüyle veya gaipliğine karar verilmesiyle başlayan ve onun malvarlığının tamamının mirasçılarına geçişini ifade eden hukuki süreçtir. Külli halefiyet ilkesi gereğince mirasçılar, muris’in tüm hak ve borçlarını, sözleşmesel ilişkilerini ve hukuki konumlarını bir bütün olarak devralır. Miras, kabul beyanına gerek olmaksızın kendiliğinden intikal eder; ancak mirasçıların mirası reddetme hakları saklıdır.
Yasal Mirasçılar ve Zümre Sistemi
Türk hukukunda yasal mirasçılık zümre sistemine dayanır. Toplam dört zümre vardır:
- 1. Zümre — Altsoy: Çocuklar, torunlar, torun çocukları. Çocuklar arasında eşit paylaşım, ölmüş çocuğun payı kendi altsoyuna geçer (halefiyet).
- 2. Zümre — Ana baba ve onların altsoyu: Anne-baba, kardeşler, yeğenler. 1. zümrede mirasçı yoksa devreye girer.
- 3. Zümre — Büyükanne, büyükbaba ve onların altsoyu: Büyükanne-büyükbaba, amca-dayı-hala-teyze ve çocukları. 1. ve 2. zümre yoksa devreye girer.
- Sağ kalan eş: Hangi zümre ile birlikte mirasçı olduğuna göre farklı pay alır.
Bir önceki zümrede mirasçı varsa, sonraki zümre mirasçılığa giremez.
Sağ Kalan Eşin Miras Payı
TMK m.499 uyarınca sağ kalan eşin payı, hangi zümre ile birlikte mirasçı olduğuna göre değişir:
- 1. zümre (altsoy) ile birlikte: 1/4 (kalan 3/4 altsoya pay edilir)
- 2. zümre (ana-baba) ile birlikte: 1/2
- 3. zümre (büyükanne-büyükbaba) ile birlikte: 3/4
- Hiçbir zümre yoksa: Tamamı
Resmi nikahsız (imam nikahlı) eş yasal mirasçı değildir; vasiyetname ile lehine ölüme bağlı tasarruf yapılması mümkündür ancak saklı pay sınırına tabidir.
Saklı Pay ve Tenkis
TMK m.505 uyarınca saklı paylı mirasçılar muris’in tasarruf özgürlüğüne karşı korunur. Saklı pay sahipleri:
- Altsoy: Yasal miras payının 1/2’si
- Ana ve baba: Yasal miras payının 1/4’ü
- Sağ kalan eş: 1. veya 2. zümre ile birlikte mirasçı ise yasal payın tamamı, diğer hallerde 3/4’ü
Muris’in vasiyetname veya hayatta yapılan kazandırmalar saklı payı ihlal ederse, saklı pay sahipleri tenkis davası (TMK m.560-571) açarak ihlali giderebilir. Tenkis davası muris’in ölümünden ve aşırı tasarrufun öğrenildiği tarihten itibaren 1 yıl ve her halükarda ölümden itibaren 10 yıl içinde açılmalıdır.
Mirasın Reddi
Borca batık miras durumunda mirasçılar 3 ay içinde sulh hukuk mahkemesine bildirim yaparak mirası reddedebilir (TMK m.605-608). Süre, muris’in ölümünü öğrenme tarihinden başlar. Reddedilen miras sıradaki mirasçıya geçer; tüm mirasçılar reddederse miras devlete kalır. Alternatif olarak resmi tasfiye istenerek borç-alacak dengesi sulh hakimince incelenebilir.
Vasiyetname ve Miras Sözleşmesi
Muris hayattayken vasiyetname veya miras sözleşmesi ile ölüme bağlı tasarrufta bulunabilir. Vasiyetname tek taraflı, sözleşme iki taraflıdır. Vasiyetnamenin türleri: resmi vasiyetname (noter veya sulh hakimi huzurunda — m.532), el yazılı vasiyetname (m.538), sözlü vasiyetname (olağanüstü hal — m.539). Şekle aykırılık geçersizliğe yol açar. Saklı pay sınırına uyulması esastır.