Tazminatın Hukuki Temeli
Tazminat, hukuka aykırı bir eylem veya sözleşmeye aykırılık sonucunda meydana gelen zararın giderilmesine yönelik ödenen bedeldir. TBK m.49 uyarınca: “Kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar veren, bu zararı gidermekle yükümlüdür.” Tazminat hukukunun temel amacı, zarar görenin mümkün olduğunca zarar öncesi durumuna kavuşturulmasıdır (restitutio in integrum).
Türk hukukunda tazminatın üç ana sorumluluk türü vardır:
- Haksız fiil sorumluluğu (TBK m.49-76): Hukuka aykırı kusurlu fiil
- Sözleşmeden doğan sorumluluk (TBK m.112-126): Sözleşmeye aykırılık
- Kusursuz sorumluluk: Adam çalıştıranın, ev başkanının, taşıt işletenin sorumluluğu (m.65, 66; KTK m.85)
Maddi Tazminat
Maddi tazminat, zarar görenin malvarlığında meydana gelen somut azalmayı karşılar. Talep edilebilecek maddi zarar kalemleri:
- Tedavi giderleri: Hastane, ilaç, ameliyat, fizik tedavi, protez vb.
- Kazanç kaybı: Çalışamadığı dönem için kaybedilen gelir
- Çalışma gücünün azalması veya yitirilmesi: Sürekli iş gücü kaybı
- Ekonomik geleceğin sarsılması: Mesleki kariyer kaybı, iş gücü azalması nedeniyle gelecek kazanç kaybı
- Cenaze giderleri: Vefat halinde
- Destekten yoksun kalma: Ölen kişinin desteklediği yakınların maddi kaybı
TBK m.50 uyarınca zarar görenin zararın varlığını ve miktarını ispat etmesi gerekir. Zararın tam olarak ispatının mümkün olmadığı hallerde hâkim hakkaniyete göre tazminat miktarını belirler.
Manevi Tazminat
Manevi tazminat, TBK m.56 ve m.58 kapsamında kişilik haklarına saldırı veya bedensel bütünlük ihlali nedeniyle yaşanan elem ve üzüntüyü hafifletmeye yönelik ödenen tazminattır. Manevi tazminatın özellikleri:
- Para ile ölçülemez acılar için manevi giderim
- Zenginleşme aracı değildir; acıyı kısmen dindirmeyi amaçlar
- Hâkim takdirine bağlı olarak belirlenir
Belirleme kriterleri:
- Olayın ağırlığı (yaralanma derecesi, vefat, kişilik hakkı ihlalinin niteliği)
- Tarafların ekonomik durumu
- Kusur oranı
- Olayın etkileri (psikolojik travma, sosyal etkileri)
- Yargıtay içtihatları ile belirlenen denkleştirme oranları
Sorumluluğun Şartları
Haksız fiilden doğan tazminat sorumluluğu için dört unsur birlikte aranır:
- Hukuka aykırı bir fiil (kanun, sözleşme, dürüstlük kuralı ihlali)
- Zarar (maddi ve/veya manevi)
- Kusur (kasıt veya ihmal — kural olarak aranır; objektif sorumlulukta aranmaz)
- İlliyet bağı (fiil ile zarar arasında neden-sonuç ilişkisi)
Bu unsurlardan biri eksik olduğunda tazminat hükmedilemez. Ancak müteselsil sorumluluk veya kusursuz sorumluluk hallerinde kusur şartı atlanır.
Zamanaşımı Süreleri
Tazminat davalarında zamanaşımı süreleri (TBK m.72):
- Genel zamanaşımı: Zararın ve failin öğrenildiği tarihten itibaren 2 yıl, fiilin işlendiği tarihten itibaren 10 yıl
- Bedensel zararlar: Fiilin işlendiği tarihten itibaren 15 yıl (uzatılmış süre — m.72/1)
- Ceza zamanaşımı daha uzunsa: Ceza yasasındaki süre uygulanır
- Sözleşmeden doğan tazminatta: Genel zamanaşımı 10 yıl (TBK m.146); özel hallerde değişir
Tazminatta İlliyet ve Müterafik Kusur
Müterafik kusur (TBK m.52): Zarar görenin kendi kusuru zararın doğmasında veya artmasında etkiliyse tazminat bu oranda azaltılır. Örneğin trafik kazasında kemer takmadığı için yaralanması ağırlaşan kişinin tazminatı kusur oranında düşürülür.
İlliyet bağının kesilmesi: Mücbir sebep, üçüncü kişinin kusuru veya zarar görenin ağır kusuru zararla fiil arasındaki bağı koparabilir; tazminat sorumluluğu doğmaz.
İcra ve Tahsilat
Tazminat hükmü kesinleştiğinde ilam niteliği kazanır ve İcra ve İflas Kanunu kapsamında ilamlı icra yoluyla tahsil edilir. Borçlu ödemezse haciz ve satış aşamasına geçilir. Tazminata yasal faiz işler; faizin başlangıç tarihi davanın türüne göre değişir (haksız fiilde fiil tarihi, sözleşmesel tazminatta temerrüt tarihi).