Hapis Cezasının Türleri
TCK m.46-49 hapis cezasını üç kategoriye ayırır:
Ağırlaştırılmış Müebbet Hapis Cezası (TCK m.47): Hükümlünün hayatı boyunca ceza infaz kurumunda kalmasını gerektirir. Sıkı güvenlik rejiminde infaz edilir; hücre tipi cezaevinde, sınırlı görüşme ve ziyaret hakkıyla. Türk hukukunda ölüm cezasının kaldırılması (2004) sonrası en ağır ceza türüdür. Anayasa m.38 gereği koşullu salıverilme imkanı sınırlıdır; bu suçlarda en az 30 yıl fiilen infaz şarttır (5275 s.K. m.107). Anayasa Mahkemesi 2024 kararıyla bazı koşulları yumuşatmıştır.
Müebbet Hapis Cezası (TCK m.48): Hayat boyu hapis. Ağırlaştırılmıştan farkı, infaz rejiminin daha hafif olmasıdır. Koşullu salıverilme için 24 yıl fiilen infaz şartı vardır.
Süreli Hapis Cezası (TCK m.49): Belirlenmiş süre için özgürlüğün kısıtlanması.
- Alt sınır: 1 ay
- Üst sınır: 20 yıl (genel)
- Bazı özel suçlar: 30 yıla kadar (örneğin uyuşturucu imali — TCK m.188/1)
Cezanın Belirlenmesi
Hâkim, kanunda öngörülen alt-üst sınır arasında takdir yetkisini kullanarak temel cezayı belirler. TCK m.61 uyarınca dikkate alınması gereken kriterler:
- Suçun işleniş biçimi
- Suçun işlenmesindeki özel maksat
- Meydana gelen zarar veya tehlikenin ağırlığı
- Failin kasti, kasıt yoğunluğu
- Failin kişiliği, sosyal ilişkileri, kişisel ve ekonomik durumu
- Suçun işleniş biçimi olarak araç ve yer
Sonra TCK m.62-66 kapsamında artırım ve indirim sebepleri uygulanır (örneğin kasıt yoğunluğu artırım, takdiri indirim, etkin pişmanlık).
Kısa Süreli Hapis Cezası ve Alternatifler
TCK m.50 uyarınca 1 yıl veya altındaki hapis cezaları seçenek yaptırımlara çevrilebilir:
- Adli para cezası (her gün için belirlenen tutar — m.50/1-a)
- Mağdurun veya kamunun zararını gidermek
- Bir meslek veya sanat edinmeyi sağlamak amacıyla eğitim
- Belirli yerlere gitmekten yasaklanma (m.50/1-c)
- Belirli ehliyet ve ruhsatların geri alınması (m.50/1-ç)
- Kamuya yararlı bir işte çalıştırılma (m.50/1-d)
- Hak yoksunluğu
Çevirme takdire bağlıdır; mahkeme zorunlu değildir ama uygulamada sıklıkla yapılır.
Cezanın Ertelenmesi (TCK m.51)
2 yıl veya altındaki hapis cezaları ertelenebilir. Şartlar:
- Sanığın daha önce kasıtlı suçtan mahkum olmaması
- Mahkemenin sanığın yeniden suç işlemeyeceği konusunda kanaate varması
Erteleme halinde:
- Hükümlü cezaevine girmez
- Denetim süresi 1-3 yıl (mahkemece belirlenir)
- Süre içinde kasıtlı suç işlenirse erteleme kalkar, ceza infaz edilir
HAGB ile Karşılaştırma
| HAGB | Cezanın Ertelenmesi | |
|---|---|---|
| Hükmün durumu | Açıklanmaz, askıda | Açıklanır, kesindir |
| Adli sicil | Görünmez | Görünür |
| Süre | 5 yıl | 1-3 yıl |
| Sanığın rızası | Zorunlu (2022 sonrası) | Aranmaz |
| Ceza miktarı | 2 yıl ve altı | 2 yıl ve altı |
| İhlal halinde | Hüküm açıklanır, çevrilen ceza infaz | Erteleme kalkar, ceza infaz |
İnfaz ve Koşullu Salıverilme
Hapis cezasının infazı 5275 sayılı CGTİHK kapsamındadır:
- Cezanın infazı: Kesinleşmiş kararı Cumhuriyet Başsavcılığı (infaz savcısı) işleme alır; çağrı kağıdı veya yakalama emri çıkarır
- Cezaevine teslim: Kapalı, açık veya çocuk cezaevi
- İyi hal indirimi: Disiplin cezası almayan hükümlüler için
- Koşullu salıverilme (m.107): Süreli hapiste kural olarak 2/3 oranı çekildikten sonra (terör suçları, uyuşturucu, cinsel suçlarda 3/4); müebbette 24 yıl, ağırlaştırılmış müebbette 30 yıl
- Denetimli serbestlik: Cezanın son kısmında dış dünyada (m.105/A — 2 yıl)
Mükerrirlerin Cezası
Tekerrür halinde (TCK m.58) verilen ceza artırılır:
- Önceki mahkumiyet kasıtlı bir suça aittir
- Yeni suçun da kasıtlı olması
- Süreyle sınırlı: hapis cezası ise infazdan sonra 5 yıl, hapis dışı ise 3 yıl
- Tekerrürde alt sınırın üzerinden ceza verilir
- Cezanın infazı mükerrirlere özgü infaz rejimine tabi olur (daha az koşullu salıverilme imkanı)