Velayetin Kapsamı
Velayet, 18 yaşından küçük çocukların bakımı, eğitimi, korunması, mallarının yönetimi ve hukuki işlemlerde temsili konusunda ana babaya kanun tarafından tanınan hak ve yükümlülüklerin bütünüdür. Evlilik devam ettiği sürece velayet ana baba tarafından birlikte kullanılır (TMK m.336). Velayet, çocuğun malvarlığı üzerinde de belirleyici olup, önemli tasarruflar için sulh hukuk mahkemesinin izni (TMK m.354) veya vasi tayini gerekebilir.
Boşanmada Velayet Kararı
Boşanma halinde hakim, velayeti ebeveynlerden birine verir. Velayet kararında çocuğun üstün yararı ilkesi esastır (TMK m.182; BM Çocuk Hakları Sözleşmesi m.3). Değerlendirmede çocuğun yaşı ve sağlık durumu, eğitim ihtiyaçları, ebeveynlerle olan duygusal bağı, ebeveynlerin ekonomik durumu ve çocuğa bakım imkanları, idrak çağındaki çocuğun (genellikle 8 yaş üstü) kendi görüşü ve pedagog/psikolog raporları dikkate alınır. Yargıtay içtihatlarına göre küçük yaştaki çocuklarda genellikle anne yanı tercih edilirken bu kesin bir kural değildir.
Kişisel İlişki Kurma Hakkı
Velayeti alan ebeveynin yanında olmasa bile diğer ebeveyn, çocukla kişisel ilişki kurma hakkına sahiptir (TMK m.323). Bu hak kural olarak kaldırılamaz; ancak çocuğun esenliğini tehlikeye sokması halinde sınırlanabilir. Mahkeme kararında belirli gün ve saatlerle (hafta sonu belirli saatler, yarıyıl/yaz tatilinin bir bölümü, resmi bayramların paylaşımı) düzenlenir. Tarafların ortak iradesiyle esnek uygulama da mümkündür.
Ortak Velayet
2017 yılında Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun verdiği karardan sonra ortak velayet Türk hukukunda da uygulanabilir hale gelmiştir. Ortak velayetin kabulü için ebeveynlerin bu konuda anlaşmış olması, çocuğun yararına uygun olması ve ebeveynlerin işbirliği yapabilecek düzeyde sağlıklı iletişim kurması aranır. Sürekli çatışma, şiddet veya uzak mesafe gibi durumlarda mahkeme ortak velayet talebini reddedebilir.
Velayetin Değiştirilmesi ve Kaldırılması
Velayetin kötüye kullanılması, çocuğun ihmal edilmesi, ebeveynin sağlık durumunun elvermemesi veya koşullarda esaslı değişiklik bulunması halinde velayet değişikliği davası açılabilir (TMK m.183). Çocuğun ciddi tehlikede olduğu durumlarda velayet kaldırılabilir (m.348) ve gerekirse vasi atanır. Her iki durumda da aile mahkemesi görevlidir; pedagog ve sosyal hizmet uzmanı raporları dosyaya eklenir.