Kıdem Tazminatının Hukuki Niteliği
Kıdem tazminatı, en az 1 yıl süreyle aynı işverene bağlı olarak çalışan işçinin, iş sözleşmesinin kıdem tazminatına hak kazandıran bir nedenle sona ermesi halinde her tam çalışma yılı için 30 günlük giydirilmiş brüt ücret tutarında ödenen bir tazminattır. 4857 sayılı İş Kanunu m.120, 1475 sayılı eski İş Kanunu m.14 hükmünün yürürlükte kalmaya devam ettiğini düzenlemiştir. Tazminat, işçinin uzun yıllar emeğinin karşılığı olarak nitelendirilir; sosyal güvence işlevi taşır.
Hak Etme Şartları
Kıdem tazminatına hak kazanmak için şu şartlar gereklidir:
- Asgari 1 yıllık kıdem: Aynı işverene bağlı çalışma. 1 yıldan az çalışmada kıdem hakkı doğmaz.
- İş Kanunu kapsamında işçi olma: Memurlar, basın çalışanları gibi özel kanunlara tabi olanlar farklı düzenlemelere tabidir.
- Sözleşmenin kıdeme hak kazandıran nedenle sona ermesi:
- İşverenin haklı olmayan fesih yapması (1475 s.K. m.14/1)
- İşçinin haklı nedenle istifa etmesi (İş K. m.24)
- Emeklilik (5510 sayılı SGK kapsamında)
- Erkek işçinin askere gitmesi
- Kadın işçinin evlendikten sonraki 1 yıl içinde istifa etmesi
- İşçinin vefatı (kıdem mirasçılarına ödenir)
İşçinin haklı neden olmadan istifa etmesi veya işverenin İş K. m.25/II (ahlak ve iyiniyet aykırılığı) gereği haklı feshi halinde kıdem hakkı doğmaz.
Hesaplama Yöntemi
Kıdem tazminatı, işçinin son aldığı giydirilmiş brüt ücret üzerinden hesaplanır. Giydirilmiş ücrete temel ücretin yanında düzenli ödenen ikramiye, prim, yol, yemek, yakacak yardımı, sosyal yardım gibi kalemler dahildir. Düzensiz ödemeler (örneğin yıllık bonus) kıdem hesabında ortalama alınarak değerlendirilir.
Formül: Çalışma yılı sayısı × 30 günlük giydirilmiş brüt ücret
Bir yıldan artan süreler orantılı olarak hesaplanır: 5 yıl 6 ay çalışma için 5,5 yıl üzerinden hesap yapılır.
Kıdem Tazminatı Tavanı
Her yıl belirlenen kıdem tazminatı tavanı, bir çalışma yılı için ödenebilecek en yüksek tutarı ifade eder. Tavan, 657 sayılı Kanun’a göre en yüksek devlet memuru (Cumhurbaşkanlığı İdari İşler Başkanı) emeklilik ikramiyesinin yıllık tutarına eşittir. Tavan Ocak ve Temmuz olmak üzere yılda iki kez güncellenir. İşçinin giydirilmiş brüt ücreti tavanı aşsa bile hesaplama tavan üzerinden yapılır.
Vergi ve Zamanaşımı
Kıdem tazminatı gelir vergisinden muaftır (GVK m.25); yalnızca damga vergisi kesilir (binde 7,59 oranında). Bu, ihbar tazminatından önemli farktır. Zamanaşımı süresi 2017 değişikliğinden sonra 5 yıldır (önceden 10 yıl); fesih tarihinden itibaren işler. Ödeme yapılmazsa işçi, zorunlu arabuluculuk sonrası iş mahkemesinde dava açabilir.