Haksız Fesih ile Geçersiz Fesih Ayrımı
Türk iş hukukunda iki kavram birbirine karıştırılmamalıdır:
- Haksız fesih: İşverenin İş K. m.25 (haklı neden) kapsamına girmeyen feshi. Sonuç: işçi kıdem ve ihbar tazminatına hak kazanır.
- Geçersiz fesih: 30+ işçili iş yerinde, 6 aylık kıdemi olan işçinin sözleşmesinin geçerli sebep (m.18) olmaksızın feshedilmesi. Sonuç: işe iade davası ve iş güvencesi tazminatı.
İş güvencesi kapsamındaki bir işçinin haksız feshi aynı zamanda geçersiz fesihtir ve hem tazminat hem de işe iade talep edilebilir.
Haklı Neden ve Geçerli Sebep Farkı
İş K. m.25 — haklı sebepler (sözleşmeyi derhal feshetme hakkı doğuran ağır sebepler): işçinin sağlık nedenleri (uzun süreli iş göremezlik), ahlak ve iyiniyet kurallarına aykırılık (hırsızlık, taciz, sadakatsizlik), zorlayıcı sebepler, devamsızlık (bir ayda 3 işgünü).
İş K. m.18 — geçerli sebepler (iş güvencesi davasında değerlendirilen): işçinin yetersizliği, davranışları veya işletme/işyeri/iş gereklilikleri (örneğin küçülme). Geçerli sebep haklı sebepten daha hafif düzeyde bir gerekçedir; süreli fesih için yeterlidir ama derhal fesih için değildir.
Feshin Son Çare İlkesi (Ultima Ratio)
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi içtihatlarına göre fesih son çare olmalıdır. İşveren, feshe gitmeden önce şu adımları denemiş olmalıdır:
- Yazılı uyarı ve savunma alma
- Eğitim veya görev değişikliği
- Kısa süreli izin veya geçici uzaklaştırma
- Daha az ağır disiplin önlemleri
Bu adımlar denenmeden doğrudan feshe başvurulması, geçerli sebep olsa bile feshi geçersiz kılabilir. Mahkemeler bu ilkeyi titizlikle uygular.
Haksız Feshin Hukuki Sonuçları
Haksız feshe maruz kalan işçinin hakları:
- Kıdem tazminatı: 1 yıl ve üzeri kıdemde, her yıl için 30 günlük giydirilmiş brüt ücret (1475 s.K. m.14)
- İhbar tazminatı: Bildirim süresine uyulmamışsa, kıdeme göre 2-8 haftalık ücret (m.17)
- Bakiye süre ücreti: Belirli süreli sözleşmelerde sözleşme sonuna kadar olan ücret
- Sair işçilik alacakları: Fazla mesai, hafta tatili, yıllık izin, ulusal bayram, prim
- İş güvencesi kapsamındaysa: işe iade veya 4-8 aylık tazminat
İşe İade Süreci ve Süreler
İş güvencesi kapsamındaki işçi, fesih bildiriminin tebliğinden itibaren 1 ay içinde zorunlu arabuluculuğa başvurmak zorundadır (7036 s.K. m.3). Anlaşma sağlanamazsa son tutanak ile birlikte 2 hafta içinde iş mahkemesinde işe iade davası açılır. Süreler hak düşürücüdür.
Mahkeme feshi geçersiz bulursa işe iadeye karar verir. İşveren, kararın kesinleşmesinden itibaren 10 işgünü içinde işçiyi başlatmazsa 4-8 aylık ücret tutarında iş güvencesi tazminatı ödemekle yükümlüdür. İşçi, kararın tebliğinden itibaren 10 işgünü içinde işverene başlama bildiriminde bulunmalıdır.
Haksız Fesih İddiasında İspat Yükü
Feshin haklı veya geçerli olduğunu işveren ispat etmek zorundadır (İş K. m.20). İşçi yalnızca feshedildiğini ispatlar; sebebin haksız/geçersiz olduğunu ispat yükü işverende olduğundan, işveren her türlü uyarı, savunma, performans değerlendirmesi ve işletme verilerini delil olarak sunmalıdır. İspat yetersiz kalırsa fesih haksız sayılır.