Davacı Sıfatı ve Ehliyet
Davacı, hukuk yargılamasında haklarının korunması veya ihlal edilen haklarının tazmin edilmesi amacıyla mahkemeye başvuran taraftır. HMK m.50 uyarınca medeni haklardan yararlanma ehliyetine sahip olan herkes davada taraf olabilir. Davacı olabilmenin temel şartları üç başlıkta toplanır:
- Taraf ehliyeti: Hak sahibi olabilme yeteneği. Sağ doğumla başlar; gerçek kişiler ölümüne kadar, tüzel kişiler tüzel kişiliğin kazanılması ile sona ermesi arasında taraf ehliyetine sahiptir.
- Dava ehliyeti: Davayı bizzat veya vekil aracılığıyla takip edebilme yetkinliği. Tam ehliyetli (TMK m.10) gerçek kişiler kendi başına dava açabilir; ehliyetsizler veya sınırlı ehliyetliler için yasal temsilci veya vasi dava açar.
- Aktif husumet ehliyeti: Dava konusu hak üzerinde tasarruf yetkisinin bulunması. Ehliyetin yokluğu davanın husumet yokluğundan reddine sebep olur.
Dava Dilekçesi ve Hukuki Yarar
Davacı, HMK m.119’da belirtilen unsurları içeren dava dilekçesi ile mahkemeye başvurur: mahkemenin adı, davacı ve davalının kimlik ve adres bilgileri (TC kimlik no zorunlu), dava konusu, vakıalar, hukuki sebepler, deliller ve talep sonucu (netice-i talep). Dilekçe eksik düzenlenirse mahkeme süre vererek tamamlatılır; tamamlanmazsa dava açılmamış sayılır.
Hukuki yararın bulunması dava şartıdır (HMK m.114/1-h). Soyut, kuramsal veya tehlike teşkil etmeyen iddialar dava konusu yapılamaz; davacının somut ve güncel bir hukuki menfaatinin korunması gerekir. Hukuki yarar yoksa dava esasa girilmeden reddedilir.
İspat Yükü ve Deliller
HMK m.190 uyarınca ispat yükü, kendi lehine olan vakıayı ileri süren tarafa aittir. Bu ilkenin sonucu olarak davacı, dayandığı tüm vakıaları ispatla yükümlüdür. Dilekçeler aşamasında (dava dilekçesi + cevaba cevap) tüm deliller bildirilmelidir; sonradan delil sunmak ancak mücbir sebep, yeni öğrenme veya karşı tarafın muvafakati halinde mümkündür (HMK m.145). Davacı, delil avansı ödemekle de yükümlüdür.
Davacının Hak ve Yetkileri
Davacı yargılama boyunca çeşitli haklara sahiptir: iddiasını genişletme veya değiştirme (sınırlı şartlarla — HMK m.141), karşı tarafın savunmalarına yanıt verme (cevaba cevap), yeni delil sunma (sınırlı), davadan feragat etme, sulhu kabul etme, davayı geri alma. Davacı, davasını avukat aracılığıyla takip etmek zorunda değildir; ancak özellikle ticari ve iş davalarında uzman avukat desteği güçlü savunma açısından kritiktir.
Birden Fazla Davacı
Birden fazla kişi aynı davada davacı olabilir. İhtiyari dava arkadaşlığı (HMK m.57) farklı kişilerin aynı veya benzer hukuki ilişkiden kaynaklanan taleplerini birlikte ileri sürmesidir; her biri bağımsızdır. Mecburi dava arkadaşlığı (HMK m.59) ise dava konusunun bölünmez nitelik taşıması (örneğin paylı mülkiyetin giderilmesi davası) durumunda tüm hak sahiplerinin birlikte davacı olmasını gerektirir; aksi halde dava husumet yokluğundan reddedilir.