Mahkemelerin Anayasal Konumu
Mahkeme, devletin yargı yetkisini kullanan, hukuki uyuşmazlıkları ve ceza davalarını bağımsız ve tarafsız olarak çözen yargı organıdır. Türk yargı sistemi Anayasa’nın 138-160. maddeleri ile şekillenir. Anayasa m.138 mahkemelerin bağımsızlığını ve hakim teminatını güvenceye alır: “Hakimler, görevlerinde bağımsızdırlar; Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre hüküm verirler. Hiçbir organ, makam, merci veya kişi, yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere ve hakimlere emir ve talimat veremez.”
Yargı Kolları
Türkiye’de yargı dört ana kola ayrılır:
- Adli yargı: Hukuk ve ceza davalarını gören mahkemeler. İlk derece (asliye, sulh, ihtisas), istinaf (BAM) ve temyiz (Yargıtay) basamaklarıyla işler.
- İdari yargı: İdare ile birey arasındaki uyuşmazlıkları gören mahkemeler. İdare mahkemesi, vergi mahkemesi, bölge idare mahkemesi ve Danıştay basamaklarından oluşur.
- Anayasa yargısı: Anayasa Mahkemesi — kanunların anayasaya uygunluğunu denetler ve bireysel başvuruları inceler.
- Uyuşmazlık Mahkemesi: Adli ve idari yargı arasındaki görev/hüküm uyuşmazlıklarını çözer.
(Askeri yargı 2017 değişikliğiyle kaldırılmış; askeri davalar adli yargıda görülür.)
Adli Yargı Mahkemeleri
İlk derece adli yargıda hukuk mahkemeleri ve ceza mahkemeleri vardır:
Hukuk mahkemeleri:
- Sulh hukuk (basit ve düşük değerli uyuşmazlıklar, paylaştırma, miras taksimi, kira tespit)
- Asliye hukuk (genel görevli)
- Aile mahkemesi (boşanma, velayet, nafaka)
- İş mahkemesi (işçi-işveren uyuşmazlıkları)
- Ticaret mahkemesi (ticari davalar)
- Tüketici mahkemesi (tüketici uyuşmazlıkları)
- Kadastro mahkemesi (kadastro tespiti uyuşmazlıkları)
- Fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesi
Ceza mahkemeleri:
- Sulh ceza hakimliği (tutuklama, arama gibi koruma tedbirleri ve idari para cezası itirazları)
- Asliye ceza (10 yıla kadar hapis cezası gerektiren suçlar — tek hakimli)
- Ağır ceza (10 yıl ve üzeri hapis cezası gerektiren suçlar — heyet halinde)
- Çocuk ve çocuk ağır ceza mahkemesi
- Fikri ve sınai haklar ceza mahkemesi
Görev ve Yetki Kuralları
Görev, davanın hangi tür mahkemede görüleceğini; yetki ise hangi yer mahkemesinde açılacağını belirler.
- Görev kuralları kamu düzenindendir, re’sen dikkate alınır. Görevsiz mahkemede açılan davada görevsizlik kararıyla dosya doğru mahkemeye gönderilir.
- Yetki kuralları kural olarak ihtiyari olup itiraz üzerine incelenir. Ancak boşanma, taşınmaz davaları, miras gibi alanlarda kesin yetki vardır.
Heyet ve Tek Hakimli Mahkemeler
Bazı mahkemeler tek hakimli (asliye hukuk, asliye ceza, sulh hukuk, sulh ceza hakimliği), bazıları heyet halinde (ağır ceza, BAM daireleri, Yargıtay daireleri, Danıştay daireleri) çalışır. Ağır ceza mahkemesi bir başkan ve iki üye hakimden oluşur. Heyet kararları oy çokluğu veya oy birliği ile alınır; karşı oy yazılır ve kararla birlikte yayınlanır.
Duruşma ve Aleniyet
Anayasa m.141 ve HMK m.28 uyarınca duruşmalar kural olarak alenidir; halka açık yapılır. Bu, yargılamaya demokratik denetim sağlar. Ancak genel ahlak veya kamu güvenliğinin gerektirdiği hallerde mahkeme kısmen veya tamamen kapalı duruşma kararı verebilir. Çocukların duruşmaları kural olarak kapalıdır. Mahkemede hakim dışında zabıt katibi, mübaşir ve duruma göre Cumhuriyet savcısı bulunur.