Duruşmanın Hukuki Niteliği
Duruşma, mahkeme önünde tarafların yüz yüze geldiği, delillerin tartışıldığı ve yargısal faaliyetin icra edildiği oturumdur. Hukuk yargılamasında HMK, ceza yargılamasında CMK hükümleri usulü düzenler. Duruşmaların temel ilkeleri:
- Doğrudanlık: Hakim, delilleri ve tanıkları doğrudan kendisi inceler
- Sözlülük: Beyanlar sözlü olarak sunulur, tutanağa geçirilir
- Aleniyet: Duruşmalar kural olarak halka açıktır (Anayasa m.141)
- Çelişme: Her tarafın diğerinin beyanına yanıt verme hakkı vardır
- Silahların eşitliği: Taraflar eşit imkanlara sahiptir
Aleniyet ve İstisnaları
HMK m.28 ve CMK m.182 uyarınca duruşmalar kural olarak alenidir; halkın izlemesine açıktır. Bu, demokratik denetim ve şeffaflık sağlar. Ancak aşağıdaki durumlarda kapalı duruşma kararı verilebilir:
- Genel ahlak veya kamu güvenliğinin gerektirdiği haller
- Tanığın korunması gerektiği durumlar
- Çocuk yargılaması (kural olarak kapalıdır — 5395 sayılı Kanun m.21)
- Cinsel suç davalarında mağdurun talebi üzerine
- Ticari sır veya KVKK kapsamındaki bilgiler
Duruşma kararına aksini kararlaştırmadıkça ses ve görüntü kaydı yasaktır (CMK m.183).
Hukuk Yargılamasında Duruşma Aşamaları
HMK kapsamında dört temel duruşma aşaması vardır:
- Ön İnceleme Duruşması (HMK m.140): Dava şartları ve ilk itirazlar incelenir, sulhe davet yapılır, taraflara delillerini somutlaştırma süresi verilir
- Tahkikat Duruşması (m.143-186): Tanıklar dinlenir, bilirkişi raporları incelenir, keşif yapılır, belgeler değerlendirilir
- Sözlü Yargılama (m.184): Tarafların son sözleri alınır
- Hüküm Duruşması (m.294): Mahkeme kararını tefhim eder
Ceza Yargılamasında Duruşma Sırası
CMK m.191-216 uyarınca ceza duruşmasının sırası:
- Açılış ve kimlik tespiti (m.191): Sanığın kimliği saptanır
- İddianamenin okunması (m.191/2): Suçlama açıkça duyurulur
- Sanığın sorgusu (m.193-196): Suçlamaya yanıt
- Delillerin ortaya konması (m.206-217): Belgeler, raporlar, kayıtlar incelenir
- Tanık dinleme (m.43-61): Yemin, tanıklığa ilişkin sorular
- Bilirkişi dinleme (m.62-73): Uzman görüşleri
- Esas hakkında mütalaa: Savcının görüşü, müdafinin savunması
- Son söz (m.216): Sanığa son söz — kanuni hak, atlanırsa bozma sebebi
- Hüküm (m.231): Tefhim ile karar açıklanır
Duruşmaya Katılmamanın Sonuçları
Hukuk davalarında (HMK m.150): İki tarafın da duruşmaya gelmemesi halinde dosya işlemden kaldırılır. Davacı dava şartlarını yerine getirmemiş sayılır; 3 ay içinde yenilenmezse dava açılmamış sayılır. Davalının tek başına gelmemesi savunmasını sınırlar.
Ceza davalarında (CMK m.193-194): Sanığın gelmemesi halinde mahkeme zorla getirme veya tutuklama kararı verebilir; uygun gerekçeli mazereti olmadan duruşmaya gelmeyen sanık için gıyabi tutuklama çıkarılabilir. Bazı suçlarda ise (örneğin para cezası gerektirenlerde) duruşma sanığın yokluğunda da yapılabilir (m.195).
Duruşmaya Hazırlık
Duruşmaya hazırlık için: dosya inceleme (UYAP üzerinden veya kalemde), delil ve tanık listesinin hazır olması, müdafi ile koordinasyon, kimlik belgesi ve gerekli belgelerin getirilmesi, duruşma günü ve saatinin doğru takibi (UYAP’tan bildirim alma) gerekir. Mübaşir çağrısı sonrası salona giriş yapılır; ayağa kalkarak hâkimi selamlamak adettir.