Hukuk Sözlüğü
656+ hukuki terim, resmi kaynaklarla desteklenmiş kapsamlı hukuk sözlüğü.
Açık Rıza
Belirli bir konuya ilişkin, bilgilendirilmeye dayanan ve özgür iradeyle açıklanan rızadır; kişisel verilerin işlenmesini hukuka uygun kılan temel şartlardan biridir.
Adli Para Cezası
Mahkeme tarafından suç işleyen kişi hakkında hükmedilen ve belirli bir miktar paranın devlet hazinesine ödenmesini gerektiren ceza türüdür. Hapis cezasına alternatif veya hapis cezasıyla birlikte uygulanabilen adli para cezası, TCK m.52'de düzenlenmiştir.
Adli Sicil Kaydı
Kesinleşmiş ceza ve güvenlik tedbirlerine ilişkin bilgilerin kaydedildiği resmi kayıt sistemidir. Halk arasında 'sabıka kaydı' olarak bilinen adli sicil, 5352 sayılı Adli Sicil Kanunu ile düzenlenmiş olup Adalet Bakanlığı bünyesinde tutulur.
Adli Yardım (Ücretsiz Avukat)
Kendisi ve ailesinin geçimini önemli ölçüde zor duruma düşürmeksizin yargılama giderlerini kısmen veya tamamen ödeme gücünden yoksun olan kişilere mahkemece sağlanan hukuki destektir. Harç, masraf ve avukatlık ücretinden geçici muafiyet tanınır.
Ağır Ceza Mahkemesi
On yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlarla, belirli katalog suçlara bakmakla görevli ilk derece ceza mahkemesidir. Bir başkan ve iki üye hâkimden oluşan heyet halinde yargılama yapar ve Türk ceza yargılama sisteminin en üst kademeli ilk derece mahkemesidir.
Ahlaka Aykırılık
Bir sözleşmenin konusunun veya amacının toplumun genel ahlak anlayışına ters düşmesi hali; TBK m.27/1 uyarınca mutlak butlan sebebidir. Genel ahlak; bir toplumun belirli bir zaman diliminde paylaştığı, hukuken korunan asgari etik değerler bütünüdür.
Aidat (Kat Mülkiyetinde)
Kat mülkiyetine tabi taşınmazlarda bağımsız bölüm maliklerinin ve kullanıcılarının; ortak alanların bakım, onarım, temizlik, güvenlik ve işletme giderlerine katılmak amacıyla ödediği aylık ya da dönemsel katkı payıdır.
Aile Konutu ve Şerhi
Eşlerin birlikte yaşadığı ortak konut; TMK m.194 kapsamında üzerinde kurulan tek taraflı tasarruflar diğer eşin açık yazılı rızasına bağlıdır. Tapu kütüğüne 'aile konutu şerhi' düşülerek üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilir.
Aklama
Suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerinin gayrimeşru kaynağını gizlemek veya meşru bir yolla elde edildiği izlenimi yaratmak amacıyla çeşitli işlemlere tabi tutulmasıdır.
Alt Kira (Sublease)
Kiracının, kiraladığı taşınmazı kiraya verenin yazılı izniyle kısmen veya tamamen üçüncü bir kişiye kiralaması durumudur. Konut ve çatılı işyeri kiralarında alt kira için kiraya verenin rızası şarttır (TBK m.322).
Arabuluculuk
Taraflar arasındaki uyuşmazlığın, bağımsız ve tarafsız bir üçüncü kişi (arabulucu) yardımıyla mahkemeye gitmeden çözülmesini amaçlayan alternatif uyuşmazlık çözüm yöntemidir. İş davalarında, ticari davalarda, tüketici davalarında ve bazı kira uyuşmazlıklarında dava açmadan önce arabuluculuğa başvurma zorunluluğu (dava şartı) bulunmaktadır.
Araç Değer Kaybı
Trafik kazası sonucunda hasarlanan aracın onarılmasına rağmen ikinci el piyasasında kazasız emsallerine göre uğradığı ekonomik değer düşüklüğüdür.
Aşırı İfa Güçlüğü (Uyarlama)
Sözleşme yapıldıktan sonra borçlunun öngöremediği ve göz önünde bulunduramayacağı olağanüstü değişiklikler sonucu sözleşmenin ifasının ondan beklenemeyecek derecede güçleşmesi halidir. Mahkemeden sözleşmenin uyarlanması veya sona erdirilmesi talep edilebilir.
Aydınlatılmış Onam
Hastanın; yapılacak tıbbi müdahalenin niteliği, riskleri, alternatifleri ve sonuçları hakkında anlayabileceği biçimde bilgilendirildikten sonra müdahaleye özgür iradesiyle verdiği rızadır.
Banka Kartı Kötüye Kullanma
Başkasına ait banka veya kredi kartını izinsiz kullanma, sahte kart üretme veya satma suçu olup TCK'nın 245. maddesinde düzenlenmiştir.
Belirsiz Alacak Davası (HMK m.107)
Davanın açıldığı tarihte alacağın miktarını veya değerini tam ve kesin olarak belirlemesi kendisinden beklenemeyecek olan ya da bunun imkânsız olduğu hallerde, alacaklının hukuki ilişkiyi ve asgari bir miktarı belirterek açtığı dava türüdür. 12. Yargı Paketi teklifiyle bu kurumun kaldırılması ve sağladığı imkânların kısmi davaya aktarılması öngörülmektedir.
Beraat
Sanığın yargılama sonucunda suçsuz bulunması ve mahkumiyet hükmü verilmemesi kararıdır. CMK m.223/2'de beraat sebepleri sınırlı olarak sayılmıştır: fiilin kanunda suç olarak tanımlanmamış olması, suçun sanık tarafından işlendiğinin sabit olmaması, kast veya taksir bulunmaması ve hukuka uygunluk nedenlerinin varlığı.
Beyaza İmza
Bir kişinin tamamen veya kısmen boş bırakılmış bir belgeye atılan imzasıdır. Sonradan üzerine yazılan metnin imzayı atan kişinin gerçek iradesini yansıtıp yansıtmadığı, kira hukukunda özellikle tahliye taahhütnamesi davalarında sıkça tartışılır.
Bilirkişi
Çözümü özel veya teknik bilgi gerektiren konularda mahkemeye görüş bildiren, hakimin takdiriyle atanan uzman kişidir. Bilirkişi raporu, hakimi bağlamaz ancak kararın önemli dayanaklarından birini oluşturur.
Bilişim Dolandırıcılığı (TCK m.158/1-f)
Bilişim sistemlerinin araç olarak kullanılması suretiyle işlenen nitelikli dolandırıcılık suçudur. Sahte web sitesi, oltalama (phishing), sosyal medya dolandırıcılığı, kripto ve yatırım dolandırıcılığı bu kapsamdadır. TCK m.158/1-f kapsamında alt sınır 4 yıl, üst sınır 10 yıl hapis; adli para cezası suçtan elde edilen menfaatin iki katından az olamaz.
Boşanma
Evlilik birliğinin, kanunda öngörülen sebeplerle hakim kararıyla sona erdirilmesidir. Türk Medeni Kanunu'nda özel ve genel boşanma sebepleri düzenlenmiştir.
Cezai Şart
Sözleşmenin hiç veya gereği gibi ifa edilmemesi halinde borçlunun alacaklıya ödemeyi taahhüt ettiği belirli bir miktar paradır. Cezai şart, sözleşmeye bağlılığı güçlendiren ve zararın ispatını kolaylaştıran bir güvence mekanizmasıdır.
Cezanın Ertelenmesi
Mahkeme tarafından hükmedilen hapis cezasının belirli koşullar altında cezaevinde infaz edilmeyerek, hükümlünün denetim süresine tabi tutulması kurumudur. TCK m.51'de düzenlenen erteleme, iki yıl ve altındaki hapis cezalarına uygulanabilir.
Cumhuriyet Savcısı
Suç işlendiğini öğrendiğinde soruşturma başlatan, delilleri toplayan, iddianame düzenleyerek kamu davasını açan ve kovuşturma aşamasında iddia makamını temsil eden yargı mensubudur. CMK m.160-170 arası maddeler savcının görev ve yetkilerini düzenler.
Dava
Bir hakkın veya hukuki menfaatin korunması amacıyla mahkemeye başvurularak yargılama sürecinin başlatılmasıdır. Hukuki uyuşmazlıkların yargı organları aracılığıyla çözüme kavuşturulmasını sağlayan temel hukuki mekanizmadır; medeni hukuk, ceza, idari, vergi olmak üzere alanına göre ayrı kanunlar ve usul kurallarıyla yürütülür.
Davacı
Bir hakkının ihlal edildiğini veya tehlikeye düştüğünü ileri sürerek mahkemeye başvuran ve yargılama sürecini başlatan taraftır. Hukuk yargılamasında dava dilekçesini veren ve talepte bulunan kişi veya kurumdur. Ceza yargılamasında ise davayı açan kural olarak Cumhuriyet savcısıdır; mağdur ise müşteki/katılan sıfatıyla yer alır.
Davalı
Davacı tarafından aleyhine dava açılan ve mahkeme önünde kendisini savunmak durumunda olan taraftır. Davalı, dava dilekçesinde karşı taraf olarak gösterilen gerçek veya tüzel kişidir. Pasif husumet ehliyeti (dava konusu hak veya borçla doğrudan ilgili olma) bulunmalıdır; aksi halde dava husumet yokluğundan reddedilir.
Delil
Bir vakıanın doğruluğunu veya yanlışlığını ispat etmek amacıyla yargılamada kullanılan her türlü kanıt ve belgedir. Hukuk yargılamasında kesin (senet, yemin, kesin hüküm) ve takdiri (tanık, bilirkişi, keşif) deliller ayrımı vardır. Hukuka aykırı yollarla elde edilen deliller hükme esas alınamaz.
Denetim Süresi (HAGB)
Hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) kararı verildikten sonra sanığın tabi tutulduğu 5 yıllık gözetim dönemidir. Süre boyunca kasıtlı bir suç işlenmez ve mahkemece yüklenen yükümlülüklere uyulursa hüküm hiç verilmemiş sayılır ve dava düşer.
Denetimli Serbestlik
Hükümlü veya şüphelinin toplum içinde denetim ve takip altında bulundurulmasını sağlayan bir ceza infaz ve koruma tedbiridir. 5402 sayılı Kanun ile 5275 sayılı İnfaz Kanunu kapsamında; kamu davasının ertelenmesi, cezanın ertelenmesi, koşullu salıverilme sonrası denetim süresi ve belirli suçlarda seçenek yaptırım olarak uygulanır. Hükümlü belirlenen yükümlülüklere (imza atma, tedaviye katılma, eğitim programı, ev hapsi vb.) uymak zorundadır; yükümlülüklere uyulmazsa cezanın infazına geçilir.
Deport (Sınır Dışı Etme)
Yabancıların Türkiye'den çıkarılmasına yönelik idari bir tedbir olup 6458 sayılı YUKK kapsamında valilik kararıyla uygulanır. Sınır dışı etme kararına karşı idari yargıya başvuru hakkı bulunmaktadır.
Depozito (Güvence Bedeli)
Kiracının kira sözleşmesinden doğan borçlarının güvencesi olarak kiraya verene verdiği, üç aylık kira bedelini aşamayan ve kiralananın tahliyesi sonrasında iade edilmesi gereken bedeldir.
Dijital (Elektronik) Delil
Hukuki ilişkinin ispatı amacıyla mahkemeye sunulan; e-posta, SMS, WhatsApp yazışması, sosyal medya paylaşımı, ses kaydı, video, e-fatura gibi elektronik ortamda üretilmiş her türlü veriyi kapsayan delil türüdür.
Disiplin Cezası (Memur)
Kamu görevlilerinin mevzuata, hizmet gereklerine veya etik kurallara aykırı davranışları nedeniyle yetkili disiplin amiri veya disiplin kurulu tarafından verilen idari yaptırımdır.
Dolandırıcılık (TCK m.157)
Hileli davranışlarla bir kimseyi aldatıp onun veya başkasının zararına olarak kendisine veya başkasına yarar sağlayan kişinin işlediği suçtur. TCK'nın 157. maddesi uyarınca 1 yıldan 5 yıla kadar hapis ve 5.000 güne kadar adli para cezası öngörülmektedir. Basit dolandırıcılık uzlaşmaya tabi bir suçtur.
DOLUNAY (Dolandırıcılıkla Mücadele Merkezi)
İçişleri Bakanlığı tarafından dijital dolandırıcılık olaylarına tek merkezden, yapay zeka desteğiyle ve adli makamlarla koordineli şekilde hızlı müdahale edilmesini sağlamak amacıyla kurulan merkezdir. 2026 Mayıs itibarıyla mevzuat hazırlıkları başlamış olan sistem, vatandaş ihbarının azami 18 dakika içinde Cumhuriyet Savcısı önüne dijital adli dosya olarak gelmesini hedeflemektedir.
Duruşma
Mahkeme huzurunda tarafların veya sanığın hazır bulunarak iddia ve savunmalarını sunduğu, delillerin incelendiği ve yargılamanın yapıldığı resmi oturumdur. Doğrudanlık, sözlülük ve aleniyet ilkeleri çerçevesinde yürütülür; HMK ve CMK ile düzenlenir. Yargılama sürecinin en kritik aşamasını oluşturur.
E-Tespit (Elektronik Tespit)
Türkiye Noterler Birliği tarafından sağlanan; dijital ortamdaki içeriklerin, yazışmaların veya internet sayfalarının noter aracılığıyla elektronik olarak sabitlenip resmi belgeyle kayıt altına alındığı tespit yöntemidir.
Ecrimisil (Haksız İşgal Tazminatı)
Bir taşınmazı hukuki dayanağı olmaksızın kullanan kişiden, taşınmaz malikinin talep edebildiği haksız işgal tazminatıdır.
Ehliyet (Hukuki Ehliyet)
Kişinin hak sahibi olabilme, borç altına girebilme, hukuki işlem yapabilme ve dava açabilme yetkinliğini ifade eden hukuki kavramdır. Hak ehliyeti her insana doğumla tanınır; fiil ehliyeti ise ergin olma, ayırt etme gücü ve kısıtlı olmama koşullarına bağlıdır. TMK m.8-16'da düzenlenir.
Elden (Nakit) Kira Ödemesi
Kira bedelinin banka transferi veya havale yöntemiyle değil; doğrudan kiraya verene nakit olarak teslim edilmesi yoluyla ödenmesidir. Yasal banka zorunluluğu sınırı altındaki ödemeler için geçerli olmakla birlikte ileride doğabilecek ispat sorunları açısından risklidir.
Emredici Hukuk Kuralları
Tarafların aksine sözleşme yapamayacakları, uyulması zorunlu hukuk kuralları; TBK m.27 uyarınca emredici hükümlere aykırı sözleşmeler mutlak butlanla sakat sayılır. Düzenleyici (tamamlayıcı) hukuk kurallarının aksine, taraf iradesiyle değiştirilemezler.
Emsal Kira
Kira tespit davalarında, dava konusu taşınmaza konum, büyüklük, yaş, nitelik ve kullanım amacı bakımından benzer özellikteki taşınmazların kira bedellerinin karşılaştırma kıstası olarak değerlendirilmesidir.
Erişim Engelleme
İnternet ortamındaki bir yayına ulaşımın, alan adı, IP adresi veya içerik (URL) bazında teknik olarak durdurulmasına yönelik idari ya da yargısal karardır.
Eser Sözleşmesi
Yüklenicinin bir eser (sonuç) meydana getirmeyi, iş sahibinin de karşılığında bedel ödemeyi üstlendiği sözleşmedir; yüklenici hangi yöntemi kullanırsa kullansın eseri ayıpsız ortaya çıkarmakla, yani sonucu garanti etmekle yükümlüdür.
Eşyalı Kira Sözleşmesi
Kiralananın yanı sıra içindeki mobilya, beyaz eşya ve diğer taşınır eşyaların da kira ilişkisi kapsamına dahil edildiği; kira bedelinin hem taşınmaz hem de eşya kullanımı karşılığı olarak belirlendiği özel bir kira sözleşmesi türüdür.
Etkin Pişmanlık (TCK m.168)
Malvarlığına karşı işlenen suçlarda (hırsızlık, mala zarar verme, güveni kötüye kullanma, dolandırıcılık, hileli iflas, taksirli iflas, karşılıksız yararlanma) failin suç tamamlandıktan sonra pişmanlık göstererek mağdurun zararını aynen iade, eski hale getirme veya tazmin yoluyla gidermesi halinde cezada indirim yapılmasını sağlayan hukuki kurumdur.
Faydalı ve Lüks İyileştirme (Kiracı Tarafından)
Kiracının kiralananda kendi imkânlarıyla yaptığı; taşınmazın değerini veya kullanım rahatlığını artıran ancak zorunlu olmayan tadilat ve eklemelerdir. Lüks iyileştirmeler kira tespit davasında emsal bedel hesabına dahil edilemez.
Fazla Mesai
Haftalık 45 saati aşan çalışma süresidir. Fazla çalışma yapan işçiye her bir saat fazla mesai için normal saat ücretinin yüzde elli fazlası ödenir.
Feragat
Davacının açmış olduğu davadaki taleplerinin tamamından veya bir kısmından tek taraflı olarak vazgeçmesidir. Feragat, kesin hüküm sonuçlarını doğurur, kural olarak geri alınamaz ve aynı konuda yeniden dava açma hakkını ortadan kaldırır. HMK m.307-312'de düzenlenir.
Haciz
Borçlunun borcunu ödememesi halinde alacaklının talebiyle borçlunun mal, hak ve alacaklarına icra müdürlüğü aracılığıyla el konulmasıdır. Cebri icra sürecinin en önemli aşamasıdır; haczedilen mallar açık artırmayla satılarak alacak tahsil edilir. İİK m.78-105'te düzenlenir.
HAGB (Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması)
Sanık hakkında verilen mahkumiyet hükmünün belirli koşullar altında açıklanmasının geri bırakılmasıdır. 5 yıllık denetim süresi içinde kasıtlı suç işlenmezse hüküm hiç verilmemiş sayılır ve dava düşer. CMK m.231/5 ve devamı maddelerinde düzenlenmiş; 2022 Anayasa Mahkemesi kararı sonrası sanığın kabulü zorunlu hale gelmiştir.
Hak Düşürücü Süre
Hukuki hakların belirli süre içinde kullanılmaması halinde, sürenin sona ermesiyle hakkın **kendiliğinden** sona ermesidir. Zamanaşımından farklı olarak hak düşürücü süre re'sen (mahkemece kendiliğinden) dikkate alınır ve durdurulamaz/kesilemez.
Haksız Fesih
İşverenin, İş Kanunu'nda belirtilen haklı veya geçerli bir neden olmaksızın işçinin iş sözleşmesini tek taraflı olarak sona erdirmesidir. Haksız fesih halinde işçi kıdem tazminatı, ihbar tazminatı ve iş güvencesi kapsamındaysa işe iade veya iş güvencesi tazminatı talep edebilir. 30+ işçili işyerinde 6 aylık kıdemi olan işçi iş güvencesinden yararlanır.
Hapis Cezası
Suç işleyen kişinin mahkeme kararıyla belirli bir süre özgürlüğünden yoksun bırakılmasını öngören ceza türüdür. Türk Ceza Kanunu'nda ağırlaştırılmış müebbet, müebbet ve süreli hapis olarak üç kategoride düzenlenmiştir. Süreli hapis cezası alt sınırı 1 ay, üst sınırı 20 yıldır; bazı suçlarda farklı sınırlar geçerlidir.
Harç (Yargı Harcı)
Yargı organlarının sunduğu hizmetler karşılığında devlete ödenen zorunlu mali yükümlülüktür. 492 sayılı Harçlar Kanunu kapsamında dava, icra, tapu ve noter işlemleri için kanunla belirlenmiş tarifelere göre tahsil edilir. Maktu ve nispi olmak üzere iki türü vardır; her yıl yeniden değerleme oranıyla güncellenir.
Hukuka Aykırı Delil (Delil Yasağı)
Hukuka aykırı yöntemlerle elde edilen delillerin yargılamada kullanılamaması ilkesidir. Anayasa m.38/6 ve CMK m.206/2-a ile m.217/2 hükümleri uyarınca hukuka aykırı olarak elde edilen deliller hükme esas alınamaz. Arama kararı olmaksızın yapılan arama, baskı altında alınan ifade, hukuka aykırı dinleme ile elde edilen kayıtlar delil olarak kullanılamaz.
Hukuki Ehliyet (Fiil Ehliyeti)
Kişinin kendi fiilleriyle hak kazanabilme, borç altına girebilme ve hukuki işlemler yapabilme yetkinliğidir. Fiil ehliyeti; erginlik, ayırt etme gücü ve kısıtlı olmama koşullarına bağlıdır.
Hüküm
Mahkemenin yargılama sonucunda uyuşmazlık hakkında verdiği nihai karardır. Hüküm, tarafların hak ve yükümlülüklerini kesin olarak belirler ve kanun yollarına başvurulmadığı takdirde kesinleşerek icra edilebilir hale gelir. Hukuk davalarında HMK m.297, ceza davalarında CMK m.223 hükümlerine göre yapı ve içeriği belirlenir.
İcra
Borçlunun borcunu rızasıyla yerine getirmemesi halinde devlet gücü aracılığıyla alacağın zorla tahsil edilmesi sürecidir. İcra takibi, alacaklının icra dairesine başvurmasıyla başlar ve İcra ve İflas Kanunu hükümleri çerçevesinde yürütülür.
İcra Müdürlüğü (İcra Dairesi)
Mahkeme kararlarının ve ilam niteliğindeki belgelerin zorla yerine getirilmesini sağlayan, alacak tahsili için icra takibi başlatılan, haciz ve satış işlemlerinin yürütüldüğü adli birimdir. Her adliyede birden fazla icra müdürlüğü bulunabilir. İcra müdürlükleri 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu (İİK) çerçevesinde faaliyet gösterir. İcra takibi, ödeme emri gönderme, haciz uygulama, maaş haczi ve taşınmaz satışı gibi işlemler bu birim tarafından yürütülür.
İdari İşlem
İdarenin kamu gücünü kullanarak tek yanlı irade açıklamasıyla hukuki sonuç doğuran işlemlerdir. İdari işlemler yetki, şekil, sebep, konu ve maksat unsurlarından oluşur ve hukuka aykırılık halinde idari yargıda iptal davasına konu edilebilir.
İdari Para Cezası
İdari makamlarca, kabahat niteliğindeki fiiller veya mevzuata aykırılıklar nedeniyle mahkeme kararı gerekmeksizin uygulanan parasal yaptırımdır; adli para cezasından farklı olarak hapse çevrilemez ve adli sicile işlemez.
İddianame
Cumhuriyet savcısının soruşturma sonucunda yeterli şüphe oluştuğuna kanaat getirmesi halinde ceza mahkemesine hitaben düzenlediği, şüphelinin cezalandırılması talebini içeren resmi belgedir. CMK m.170'te zorunlu unsurları sayılır; mahkemenin kabulüyle kovuşturma aşaması başlar ve şüpheli 'sanık' sıfatını kazanır.
İfade
Şüpheli veya sanığın, soruşturma veya kovuşturma aşamasında kolluk kuvvetleri, Cumhuriyet savcısı ya da hâkim tarafından suça ilişkin beyanlarının alınması işlemidir. İfade alma, ceza muhakemesinin temel delil toplama yöntemlerinden biridir.
İflas
Borçlarını ödeyemeyen tacirin, mahkeme kararıyla tüm malvarlığının alacaklılar arasında tasfiye edilmesini öngören hukuki süreçtir. İflas kararı, borçlunun ticari faaliyetini sona erdirir ve malvarlığı üzerindeki tasarruf yetkisini kaldırır.
İhbar Tazminatı
Belirsiz süreli iş sözleşmesini fesheden tarafın, karşı tarafa kanunda öngörülen bildirim süresine uymaksızın fesih yapması halinde ödemekle yükümlü olduğu tazminattır. Bildirim süresine ait brüt ücret tutarında hesaplanır. İşçinin veya işverenin haklı nedenle fesih hakkının kullanıldığı hallerde ihbar tazminatı ödenmez.
İhtarname
Bir kişiye belirli bir hukuki yükümlülüğünü yerine getirmesini veya belirli bir davranıştan kaçınmasını bildirmek amacıyla noter aracılığıyla gönderilen yazılı bildirimdir. Hukuki süreçlerin başlatılmasından önce karşı tarafa resmi uyarı niteliği taşır; temerrüde düşürme, fesih bildirimi ve süre tanıma gibi sonuçlar doğurur.
İhtiyaç Nedeniyle Tahliye
Kiraya verenin kendisi, eşi, altsoyu, üstsoyu veya kanun gereği bakmakla yükümlü olduğu kişilerin konut ya da işyeri ihtiyacı sebebiyle açtığı tahliye davasıdır (TBK m.350/1). İhtiyacın gerçek, samimi ve zorunlu olması aranır.
İhtiyati Tedbir
Görülmekte olan dava süresince veya dava açılmadan önce, dava konusu hak veya malvarlığı üzerinde geçici nitelikte koruyucu tedbirler alınmasıdır. Amaç, ileride verilecek hükmün etkisiz kalmasının önüne geçmektir.
İkamet İzni
Yabancıların Türkiye'de yasal olarak kalabilmesi için valiliklerce verilen izin belgesidir. İkamet izni türleri arasında kısa dönem, aile, öğrenci, uzun dönem ve insani ikamet izinleri bulunur.
İki Haklı İhtar
Bir kira yılı içinde kira bedelini ödememesi nedeniyle kiracıya yazılı olarak gönderilen iki ayrı haklı uyarıdır. Kira yılı sonunda kiraya verene tahliye davası açma hakkı tanır (TBK m.352/2).
İlam
Mahkeme tarafından verilen ve taraflar arasındaki uyuşmazlığı çözüme kavuşturan nihai kararın yazılı hâlidir. Hükmün gerekçesiyle birlikte yazılı, imzalı ve mühürlü resmi belgesidir. Kesinleşmesiyle birlikte icra edilebilir nitelik kazanır ve cebri icra yoluyla takibe konulabilir.
İmar (İmar Planı)
Bir bölgenin yapılaşma koşullarını, arazi kullanım biçimlerini ve kentsel gelişim esaslarını belirleyen, kamu idaresi tarafından hazırlanan hukuki planlama belgesidir.
İpotek
Bir alacağın güvence altına alınması amacıyla taşınmaz üzerine tesis edilen sınırlı ayni hak olup, borç ödenmediğinde alacaklıya taşınmazın satışını talep etme yetkisi veren taşınmaz rehin türüdür.
İrade Fesadı (İrade Sakatlığı)
Sözleşme yapılırken tarafın iradesinin hata (yanılma), hile (aldatma) veya korkutma (tehdit) ile sakatlanması hali; nispi butlan müeyyidesine tabidir ve 1 yıl içinde iptal beyanıyla sözleşmeyi geçmişe etkili olarak ortadan kaldırma hakkı verir.
İstinaf
İlk derece mahkemesi kararlarına karşı Bölge Adliye Mahkemesine yapılan olağan kanun yolu başvurusudur. İstinaf incelemesinde karar hem maddi olay (vakıa) hem de hukuki yönden yeniden değerlendirilir; gerekirse tanık dinlenir ve yeni delil toplanır. 2016'da faaliyete geçen üç dereceli kanun yolu sisteminin orta basamağıdır.
İş Kazası
İşçinin işyerinde veya işverenin yürüttüğü iş nedeniyle meydana gelen, işçiyi bedenen ya da ruhen engelli hale getiren veya ölümüne yol açan olaylardır.
İş Sözleşmesi
İşçi ile işveren arasında kurulan, işçinin bağımlı olarak iş görmeyi, işverenin ise ücret ödemeyi üstlendiği hukuki ilişkiyi düzenleyen sözleşmedir.
İtiraz
Hâkim veya mahkeme kararlarına karşı başvurulan olağan kanun yollarından biridir. İtiraz, kararı veren merciin bir üst merciine yapılır ve kararın hukuka uygunluğunun denetlenmesini sağlar.
İzale-i Şüyu (Ortaklığın Giderilmesi)
Paylı veya elbirliği mülkiyetine tabi taşınır ya da taşınmaz mallardaki ortaklığın, paydaşlardan birinin talebiyle mahkeme kararıyla sona erdirilmesidir. Aynen taksim veya satış yoluyla gerçekleştirilebilir.
Kadastro
Taşınmazların geometrik konumlarının, sınırlarının, yüzölçümlerinin ve hukuki durumlarının belirlenerek harita ve planlara bağlanması ve tapu siciline tescil edilmesi işlemidir. 3402 sayılı Kadastro Kanunu kapsamında yürütülen kadastro çalışmaları, taşınmaz mülkiyetinin belirlenmesi ve tapu sicilinin oluşturulması açısından temel öneme sahiptir.
Kalem (Mahkeme Kalemi)
Mahkemede dava dosyalarının yönetildiği, duruşma tutanaklarının tutulduğu, dilekçelerin teslim alındığı ve dava sürecine ilişkin idari işlemlerin yürütüldüğü birimdir. Yazı işleri müdürü ve zabıt katipleri bu birimde görev yapar. Vatandaşlar dosya bilgisi, duruşma tarihi ve karar örnekleri için mahkeme kalemine başvurabilir.
Kamu Düzeni
Bir toplumun temel hukuki, ahlaki, ekonomik ve siyasi değerlerini koruyan, vazgeçilmez kabul edilen normlar bütünü; ihlali sözleşmeyi TBK m.27 uyarınca mutlak butlanla sakat kılar. Hâkim tarafından re'sen değerlendirilir; bireysel iradenin üstünde yer alır.
Kamulaştırmasız El Atma
İdarenin, kamulaştırma işlemi yapmadan veya usulüne uygun tamamlamadan özel mülkiyete konu bir taşınmaza fiilen ya da hukuki olarak el koymasıdır. Mülkiyet hakkının ihlali niteliğindeki bu eylem, tazminat hakkı doğurur.
Kasko Sigortası
Araç sahibinin kendi aracında meydana gelen hasarları, çalınma ve doğal afet risklerini güvence altına alan ihtiyari bir mal sigortası türüdür.
Kat Mülkiyeti
Bir binadaki bağımsız bölümlerin (daire, dükkan, ofis) ayrı ayrı mülkiyet konusu yapılabilmesini sağlayan, 634 sayılı Kat Mülkiyeti Kanunu ile düzenlenen özel bir mülkiyet biçimidir.
Kefil (Kefalet Sözleşmesi)
Bir asıl borcun ifasını alacaklıya karşı kişisel olarak güvence altına alan kişidir. Kira sözleşmelerinde kiracının borçlarına karşılık ödeme garantisi veren kişi anlamında kullanılır.
Kesinleşme
Mahkeme kararına karşı olağan kanun yollarına (istinaf, temyiz) başvuru süresinin geçmesi veya kanun yollarının tükenmesiyle kararın artık değiştirilemez hâle gelmesidir. Kesinleşen karar 'kesin hüküm' (res judicata) etkisi doğurur; aynı konuda yeniden dava açılamaz ve karar icra edilebilir niteliğe kavuşur.
Kıdem Tazminatı
İşçinin en az bir yıl çalıştıktan sonra belirli şartlarla iş sözleşmesinin sona ermesi halinde, her tam çalışma yılı için 30 günlük giydirilmiş brüt ücreti tutarında ödenen tazminattır. 1475 sayılı İş Kanunu m.14'te düzenlenir; tavanı her yıl iki kez güncellenir ve damga vergisi hariç tüm vergilerden muaftır.
Kısmi Butlan
Bir sözleşmenin tamamının değil, sadece kanuna veya ahlaka aykırı belirli bir hükmünün geçersiz sayılmasıdır. Sözleşmenin diğer kısımları geçerliliğini korur; geçersiz hüküm yerini kanunun emredici hükmüne bırakır.
Kira Artışı
Kira sözleşmesinin yenilenmesi veya uzaması halinde kira bedelinde yapılan artış olup, konut kiralarında artış oranı bir önceki kira yılındaki TÜFE oniki aylık ortalaması ile sınırlandırılmıştır.
Kira Mobbingi (Yıldırma)
Kiraya verenin kiracıyı taşınmazdan çıkarmaya zorlamak amacıyla sistematik biçimde uyguladığı baskı, taciz ve yasadışı engelleme davranışlarının tümüdür. TBK m.49 haksız fiil ve TCK ilgili hükümleri kapsamında tazminat ve cezai sorumluluk doğurur.
Kira Sözleşmesi
Kiraya verenin bir şeyin kullanılmasını veya kullanılmasıyla birlikte ondan yararlanılmasını kiracıya bırakmayı, kiracının da bunun karşılığında kararlaştırılan kira bedelini ödemeyi üstlendiği iki tarafa borç yükleyen sözleşmedir. Konut, çatılı işyeri, ürün ve adi kira olmak üzere türlere ayrılır; konut ve işyeri kiraları kiracıyı koruyucu emredici hükümlere tabidir.
Kira Tespit Davası
Kira bedelinin belirlenmesi konusunda taraflar arasında anlaşma sağlanamaması halinde, mahkemeden kira bedelinin tespitinin talep edildiği dava türüdür.
Kira Uyarlama Davası
Sözleşmenin yapıldığı sırada öngörülmeyen olağanüstü ekonomik koşulların ortaya çıkması ve sözleşmenin değiştirilmesi gerekecek derecede tarafların yararına dengesizlik oluşması halinde, kira bedelinin yeniden belirlenmesi için açılan davadır (TBK m.138).
Kira Yardımı (Kentsel Dönüşüm)
6306 sayılı Kanun kapsamında riskli yapı olarak tespit edilen taşınmazlardan tahliye edilen kiracılara veya maliklere; geçici barınma sürecinde Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından aylık olarak ödenen mali destektir.
Kiralananı Özenle Kullanma Borcu
Kiracının kiralananı sözleşmeye uygun şekilde, komşulara saygılı biçimde ve özenle kullanma yükümlülüğüdür. Bu borca aykırı davranış kiraya verene ihtar ve tahliye hakkı tanır.
Kişisel Veri
Kimliği belirli veya belirlenebilir gerçek kişiye ilişkin her türlü bilgidir. Ad, soyad, TC kimlik numarası, e-posta adresi, IP adresi, sağlık bilgileri ve biyometrik veriler kişisel veri kapsamındadır.
Komplikasyon (İzin Verilen Risk)
Tıbbi müdahalenin standartlara uygun yapılmasına ve her türlü özenin gösterilmesine rağmen ortaya çıkabilen, hekime kusur olarak yüklenemeyen istenmeyen sonuçtur.
Komşuluk Hukuku
Birbirine komşu olan taşınmaz maliki, zilyetleri ve kiracıları arasındaki kullanım ilişkilerini düzenleyen; her birinin diğerine kabul edilebilir sınırı aşan rahatsızlık vermemesini gerektiren hukuk kurallarının bütünüdür.
Kongre / Genel Kurul Kararlarının İptali ve Butlanı
Dernek, vakıf, kooperatif, anonim şirket veya siyasi parti genel kurul (kongre) kararlarının; ihlalin niteliğine göre üç farklı müeyyideye tabi tutulmasıdır: (1) iptal edilebilirlik (kural — çağrı usulsüzlüğü, gündem hataları, tüzük aykırılığı), (2) yokluk (toplantı/karar nisabını etkileyen çağrılmama veya yetkisiz organca toplantı), (3) mutlak butlan (kararın içeriğinin emredici hükme, kamu düzenine, ahlaka veya kişilik haklarına aykırı olması — TBK m.27/1).
Konkordato
Mali durumu bozulan borçlunun, alacaklılarıyla anlaşarak borçlarını belirli bir plan dahilinde yeniden yapılandırmasını sağlayan hukuki müessesedir. İflasa alternatif bir çözüm yolu olup mahkeme denetiminde yürütülür.
Konunun (Başlangıçtaki) İmkânsızlığı
Sözleşmenin kurulduğu anda edimin objektif olarak ifa edilemez olması; TBK m.27/1 uyarınca mutlak butlan sonucu doğurur. Sonraki imkânsızlıktan (TBK m.136) farklı olarak imkânsızlık sözleşme yapıldığında zaten mevcuttur.
Konut Dokunulmazlığı İhlali (TCK m.116)
Bir kişinin konutuna, eklentilerine veya işyerine rızası dışında girilmesi ya da rıza ile girildikten sonra çıkma talebine rağmen kalınmasıdır. TCK m.116 kapsamında suç sayılır ve şikayete tabidir.
Kovuşturma
İddianamenin mahkemece kabulünden sonra başlayan, duruşma ve delil değerlendirmesini kapsayan ve hüküm verilmesiyle sona eren ceza muhakemesi aşamasıdır. Soruşturmanın gizliliğine karşın kovuşturma kural olarak alenidir; şüpheli artık 'sanık' sıfatını taşır.
KVKK Uyum Süreci
Kurum ve kuruluşların 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu'na uygun hale gelmesi için gerçekleştirmesi gereken hukuki, teknik ve idari tedbirlerin bütünüdür.
Mağdur Hakları
Suçtan zarar gören kişinin ceza yargılaması sürecinde sahip olduğu haklardır. Mağdur, soruşturma ve kovuşturma aşamalarında bilgilendirilme, delil sunma, davaya katılma (katılan sıfatı), vekil ile temsil edilme, tazminat talep etme ve kanun yollarına başvurma haklarına sahiptir. CMK'nın 233-239. maddeleri mağdur haklarını düzenler.
Mahkeme
Hukuki uyuşmazlıkları ve ceza davalarını çözmekle görevli, bağımsız ve tarafsız yargı organıdır. Anayasa ve kanunlarla belirlenen görev ve yetki kurallarına göre kurulur ve faaliyet gösterir. Adli, idari, askeri ve anayasal yargı kollarına ayrılan mahkemeler, hakim teminatı ve bağımsızlığı altında karar verir.
Mahkumiyet
Ceza yargılamasında sanığın suçlu bulunarak hapis cezası veya adli para cezasına çarptırılması kararıdır. Mahkumiyet hükmü, sanığın üzerine atılı suçu işlediğinin her türlü şüpheden uzak biçimde sabit olması halinde verilir (CMK m.223/5) ve kesinleştiğinde adli sicile işlenir.
Malpraktis (Tıbbi Uygulama Hatası)
Sağlık personelinin bilgisizlik, deneyimsizlik ya da ilgisizlik nedeniyle tıbbi standartlara aykırı davranması sonucu hastanın zarar görmesidir; her türlü özene rağmen gelişen komplikasyondan bu yönüyle ayrılır.
MASAK (Mali Suçları Araştırma Kurulu)
Hazine ve Maliye Bakanlığına bağlı olarak suç gelirlerinin aklanmasının ve terörün finansmanının önlenmesi amacıyla faaliyet gösteren kurumdur. 1996'da kurulan kurum, 5549 sayılı Kanun kapsamında şüpheli işlem bildirimlerini analiz eder, hesap blokesi koyabilir ve gerektiğinde Cumhuriyet Başsavcılığına suç duyurusunda bulunur.
Miras
Bir kişinin (muris) ölümü veya gaipliğine karar verilmesi halinde, malvarlığının (haklar, borçlar ve diğer hukuki ilişkilerin) mirasçılarına geçmesidir. Miras, ölüm anında kendiliğinden ve külli halefiyet ilkesi gereği bir bütün olarak mirasçılara intikal eder. Yasal mirasçılar TMK'da zümre sistemi ile düzenlenmiştir.
Mobbing (İşyerinde Psikolojik Taciz)
İşyerinde bir çalışana yönelik sistematik biçimde uygulanan, kişiyi yıldırmaya, dışlamaya ve iş ortamından uzaklaştırmaya yönelik psikolojik baskı ve taciz davranışlarıdır.
Muris Muvazaası
Miras bırakanın, mirasçılarından mal kaçırmak amacıyla gerçekte bağışladığı taşınmazı tapuda satış veya ölünceye kadar bakma sözleşmesi gibi göstererek devretmesidir. Muvazaalı işlem, miras hakkı zedelenen mirasçılarca dava konusu yapılabilir.
Mutlak Butlan
Bir sözleşmenin emredici hukuk kurallarına, kamu düzenine, kişilik haklarına veya ahlaka aykırılığı ya da konusunun başlangıçta imkânsız olması nedeniyle baştan itibaren (ex tunc) hükümsüz sayılması; hâkim tarafından re'sen dikkate alınan, zamanaşımına tabi olmayan, herkes tarafından ileri sürülebilen en ağır geçersizlik yaptırımıdır.
Muvazaalı (Gizli/Görünüşte) Kira İlişkisi
Tarafların gerçek iradesini gizleyerek üçüncü kişileri veya mahkemeyi yanıltmak amacıyla düzenledikleri görünüşte kira sözleşmesidir. Aile içi veya yakın akrabaya düşük bedelle kiraya verilmiş taşınmazlar kira tespit davalarında emsal olarak kabul edilmez.
Müdafi
Ceza muhakemesinde şüpheli veya sanığın savunmasını üstlenen avukattır. Soruşturma ve kovuşturmanın her aşamasında şüpheli/sanık bir veya birden fazla müdafi seçebilir; bazı hallerde devletten ücretsiz müdafi atanması zorunludur. Adil yargılanma hakkının (Anayasa m.36, AİHS m.6) ayrılmaz parçasıdır.
Müstehcenlik Suçu
Müstehcen içeriklerin üretilmesi, yayılması, bulundurulması veya çocuklara gösterilmesini suç olarak düzenleyen TCK m.226 kapsamındaki fiillerdir. Özellikle çocukların cinsel istismarına yönelik görüntülerin bulundurulması ve dağıtılması ağır cezai yaptırımlara tabidir.
Müşteki
Suçtan zarar gören ve bu nedenle şikâyette bulunan kişidir. Ceza muhakemesinde şikâyet hakkını kullanarak soruşturma başlatılmasını sağlayan taraftır. Şikâyetinin gereği soruşturmaya başlanır; kovuşturma aşamasında 'katılan' (müdahil) sıfatıyla davaya dahil olabilir.
Nafaka
Bir kişinin geçimini sağlayamayacak durumda olan aile bireyine veya boşandığı eşine mahkeme kararıyla ödenmesine hükmedilen düzenli parasal yardımdır. Türk hukukunda dört temel türü vardır: tedbir nafakası, yoksulluk nafakası, iştirak nafakası ve yardım nafakası. Her birinin koşulları, süresi ve hesaplanma yöntemi farklıdır.
Nafaka Uyarlama (Azaltım/Kaldırma) Davası
Mevcut bir nafaka kararının, tarafların ekonomik veya kişisel koşullarının değişmesi üzerine yeniden belirlenmesi (artırılması, azaltılması) ya da tamamen kaldırılması için aile mahkemesinde açılan davadır.
Nispi Butlan (İptal Edilebilirlik)
Sözleşmenin hata, hile, korkutma gibi irade sakatlıkları (irade fesadı) veya aşırı yararlanma (gabin) gibi sebeplerle sakatlandığı; sadece lehine kurulmuş tarafın talebi üzerine geçmişe etkili olarak iptal edilebileceği geçersizlik türüdür. İptal beyanı için 1 yıllık hak düşürücü süre işler.
Nitelikli Dolandırıcılık (TCK m.158)
Dolandırıcılık suçunun kanunda sayılan ağırlaştırıcı koşullar altında işlenmesi halidir. TCK'nın 158. maddesinde 15 farklı nitelikli hal tanımlanmıştır. Temel ceza 3 yıldan 10 yıla kadar hapis olup, bilişim sistemi (f), banka/kredi kurumunun araç yapılması, kamu kurumu zararına işlenmesi gibi bentlerde alt sınır 4 yıldır. Adli para cezası, suçtan elde edilen menfaatin iki katından az olamaz.
Norm Denetimi (Anayasaya Aykırılık Denetimi)
Kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğü'nün Anayasa'ya uygunluğunun Anayasa Mahkemesi tarafından denetlenmesidir. İki türü vardır: belli makamların doğrudan açtığı 'iptal davası' (soyut) ve davaya bakan mahkemenin başvurduğu 'itiraz' (somut norm denetimi).
Reeskont Faizi
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın (TCMB), bankaların ellerindeki vadesi gelmemiş senetleri yeniden iskonto ederek (reeskont) karşılığında uyguladığı faiz oranıdır. Birçok yasal faiz ve temerrüt faizi hesabında referans alınan temel orandır.
Reklam Kurulu
Ticari reklamlarda uyulması gereken ilkeleri belirlemek ve haksız ticari uygulamalara karşı tüketiciyi korumak amacıyla denetim yapan, ihlallerde durdurma, düzeltme ve idari para cezası yaptırımları uygulamaya yetkili Ticaret Bakanlığı bünyesindeki kuruldur.
Riskli Yapı
Çevre ve Şehircilik Bakanlığı veya lisanslı kuruluşlarca yapılan teknik incelemede; depremde veya başka doğal afetlerde yıkılma, ağır hasar görme ya da can güvenliği açısından tehlike oluşturduğu tespit edilen yapıdır. 6306 sayılı Kanun kapsamında özel koruma ve dönüşüm rejimine tabidir.
Sahte Fatura
Gerçek bir mal veya hizmet ilişkisi olmadığı halde düzenlenen veya kullanılan fatura olup, Vergi Usul Kanunu'nun 359/b maddesi kapsamında vergi kaçakçılığı suçu olarak cezalandırılır.
Saklı Pay
Bazı yasal mirasçıların miras bırakanın tasarruflarına rağmen mutlaka alması gereken, kanunla güvence altına alınmış asgari miras payıdır.
Savcılık (Cumhuriyet Başsavcılığı)
Kamu adına ceza soruşturması yürüten, iddianame düzenleyerek kamu davası açan ve kovuşturma aşamasında iddia makamını temsil eden yargı organıdır. Cumhuriyet savcısı suçun işlendiğini öğrendiğinde re'sen veya şikayet üzerine soruşturma başlatır; lehe ve aleyhe delilleri eşit titizlikle toplamakla yükümlüdür.
Sebepsiz Zenginleşme
Bir kişinin başka birinin malvarlığı aleyhine, hukuki bir sebep olmaksızın veya geçersiz bir sebebe dayanarak zenginleşmesidir. Sebepsiz zenginleşen, edindiği değerleri iade etmekle yükümlüdür.
Siber Dolandırıcılık (Dijital Dolandırıcılık)
Bilişim sistemleri, internet, banka veya kredi kurumları, sosyal medya, mobil uygulamalar veya elektronik haberleşme araçları kullanılarak gerçekleştirilen dolandırıcılık eylemlerinin genel adıdır. TCK m.158/1-f hükmü gereği nitelikli dolandırıcılık kapsamına girer; 4-10 yıl hapis ve adli para cezası ile cezalandırılır. DOLUNAY Projesi ile mücadele kapasitesi 2026'da artırılmaktadır.
Siber Suç
Bilişim sistemlerine karşı veya bilişim sistemleri aracılığıyla işlenen suçların genel adıdır. Türk Ceza Kanunu'nda bilişim suçları başlığı altında düzenlenmiş olup hapis cezasını gerektiren ağır yaptırımlar öngörülmüştür.
Sonradan Ortaya Çıkan Ayıp (Kiralanan)
Kira sözleşmesi imzalandığı anda var olmayan veya bilinemez nitelikte olan; ancak sözleşmenin devamı sırasında ortaya çıkan ve kiralananın kullanımını/değerini önemli ölçüde etkileyen kusurlardır. Kiracıya kira indirimi, ayıbın giderilmesi veya sözleşmeyi fesih hakkı verir.
Soruşturma
Bir suç şüphesi üzerine Cumhuriyet savcısı tarafından yürütülen, delil toplama ve kamu davası açılıp açılmayacağına karar verme aşamasıdır. CMK m.160 ve devamı maddelerinde düzenlenir; gizli yürütülür ve iddianamenin mahkemece kabul edilmesiyle sona ererek kovuşturma aşamasına geçilir.
Suç Duyurusu
Bir suçun işlendiğini öğrenen veya suçtan zarar gören kişinin, Cumhuriyet başsavcılığına veya kolluk kuvvetlerine yazılı ya da sözlü olarak bildirimde bulunmasıdır. Şikayetten farkı, şikayet yalnızca şikayete bağlı suçlarda yapılırken suç duyurusu tüm suçlar için yapılabilir. Suç duyurusu üzerine savcılık soruşturma başlatır.
Sulh
Tarafların aralarındaki uyuşmazlığı karşılıklı fedakârlıkta bulunarak, mahkeme kararına gerek kalmaksızın anlaşma yoluyla sona erdirmeleridir. Mahkeme içi veya mahkeme dışı yapılabilir; mahkeme huzurunda yapılan sulh tutanakları ilam niteliğinde belge sayılır ve doğrudan icra edilebilir.
Şartlı Salıverilme (Koşullu Salıverme)
Hapis cezasının belirli bir oranını ceza infaz kurumunda çeken ve iyi halli olan hükümlünün, cezasının kalan kısmını denetimli serbestlik altında toplum içinde geçirmesine imkân tanıyan infaz hukuku kurumudur. 5275 sayılı CGTİHK m.107'de düzenlenmiştir.
Şikâyet
Takibi şikâyete bağlı suçlarda suçtan zarar görenin yetkili makamlara başvurarak failler hakkında ceza soruşturması ve kovuşturma yapılmasını istemesidir. TCK m.73 uyarınca şikâyet hakkı, fiili ve faili öğrenme tarihinden itibaren 6 ay içinde kullanılmazsa düşer. Hak düşürücü süre olarak işler.
Tahliye
Kiracının kiralanandan çıkarılması işlemidir. Yasal tahliye sebepleri arasında ihtiyaç, tadilat, kira borcunun ödenmemesi, iki haklı ihtar ve 10 yıllık uzama süresinin dolması yer alır. Tahliye taahhütnamesi ile yazılı taahhüt verilmesi halinde ayrıca dava yoluyla tahliye sağlanabilir.
Tahliye Taahhütnamesi
Kiracının, kiralananı belirli bir tarihte boşaltacağını yazılı olarak taahhüt ettiği ve geçerlilik şartlarına uygun düzenlenmesi halinde kiraya verene doğrudan tahliye imkânı sağlayan belgedir.
Tahliye Tazminatı (Kentsel Dönüşüm)
6306 sayılı Kanun kapsamında riskli yapı dönüşüm sürecinde tahliye edilen kiracılara; kira sözleşmesi süresinin erken sona ermesi nedeniyle yaşadıkları taşınma, yer değiştirme ve düzen bozulması zararları için ödenen ek mali destektir.
Tam Yargı Davası
İdarenin hukuka aykırı işlem veya eylemleri nedeniyle kişilerin uğradığı zararların tazmini amacıyla idari yargıda açılan dava türüdür. Mahkeme, idarenin tazminat ödemesine hükmedebilir.
Tapu Devri (Taşınmaz Satışı)
Bir taşınmazın mülkiyetinin resmi senet düzenlenmek suretiyle tapu müdürlüğünde bir kişiden diğerine geçirilmesi işlemidir.
Tapu İptali ve Tescil Davası
Tapu kaydının hukuka aykırı olduğu durumlarda, mahkeme kararıyla mevcut tapu kaydının iptal edilerek doğru hak sahibi adına yeniden tescil edilmesini sağlayan davadır. Sahte vekaletname, ehliyetsizlik, muris muvazaası, hata-hile-ikrah, kadastro hatası gibi sebeplerle açılabilir; taşınmazın bulunduğu yer asliye hukuk mahkemesinde görülür.
Tazminat
Hukuka aykırı bir fiil veya sözleşmeye aykırılık nedeniyle zarar gören kişinin uğradığı maddi ve manevi zararın giderilmesi için ödenen bedeldir. Türk Borçlar Kanunu m.49 ve devamında düzenlenir; haksız fiil, sözleşmeye aykırılık ve sorumluluğun objektif sebepleri kapsamında talep edilebilir.
Tebligat
Hukuki işlemlerin, mahkeme kararlarının ve resmi yazıların yetkili makam tarafından ilgili kişilere kanunda öngörülen usullerle bildirilmesidir. 7201 sayılı Tebligat Kanunu kapsamında PTT, e-tebligat (UETS), memur eliyle tebligat ve ilanen tebligat olmak üzere farklı yöntemlerle yapılır. Tebligatın usulüne uygun yapılması savunma hakkının ve sürelerin işlemesinin temelidir.
Tedavi ve Denetimli Serbestlik Tedbiri
Kullanmak için uyuşturucu madde bulundurma suçunda (TCK m.191) uygulanan, sanığın uyuşturucu bağımlılığından kurtulması amacıyla tedavi programına alınması ve denetimli serbestlik altında takip edilmesini öngören ceza hukuku tedbiridir. Tedavinin ve denetimli serbestliğin gereklerine uygun davranan kişi hakkında kamu davası düşürülür.
Tefecilik
Kazanç elde etmek amacıyla başkasına faiz veya başka bir menfaat karşılığında ödünç para verme suçudur. Türk Ceza Kanunu'nun 241. maddesinde düzenlenmiştir.
Temerrüt (Borçlu/Alacaklı)
Borçlu temerrüdü, muaccel borcun ihtar yapılmasına rağmen ifa edilmemesi; alacaklı temerrüdü ise alacaklının haklı neden olmaksızın ifayı kabul etmemesi veya hazırlık işlemlerini yerine getirmemesi halidir.
Temerrüt (Kira Borcunda)
Kira bedelini veya yan giderleri vadesinde ödemeyen kiracının düştüğü gecikme hâlidir. Temerrüde düşen kiracıya kiraya veren, en az 30 günlük süre vererek yazılı ihtarda bulunabilir; süre içinde ödeme yapılmazsa sözleşme feshedilebilir ve tahliye davası açılabilir.
Temyiz
Bölge Adliye Mahkemesi (istinaf) kararlarına karşı Yargıtay'a yapılan olağan kanun yolu başvurusudur. Temyiz incelemesinde yalnızca kararın hukuka uygunluğu denetlenir; maddi olaylar yeniden incelenmez. Hukuka aykırılık tespit edilirse karar bozulur, uygun bulunursa onanır.
Tenkis Davası
Saklı pay sahibi mirasçıların, miras bırakanın saklı paylarını ihlal eden ölüme bağlı veya sağlararası karşılıksız kazandırmalarının yasal sınıra indirilmesini talep ettikleri dava türüdür.
Tereke
Miras bırakanın (murisin) ölümü anında mevcut olan tüm malvarlığı değerlerinin, hak ve borçlarının toplamıdır. Aktif (taşınmaz, taşınır, alacak, hak) ve pasif (borçlar, yükümlülükler) kalemlerden oluşur; net tereke aktiften pasif düşüldükten sonra kalan değerdir.
Tescil (Tapu Tescili)
Taşınmaz mülkiyetinin veya sınırlı ayni hakların tapu siciline kaydedilmesi işlemidir. Tescil, ayni hakların doğumu için kurucu nitelik taşır; taşınmaz üzerindeki mülkiyet hakkı ancak tapu siciline tescille kazanılır. Tapu sicili devletin garantisi altındadır ve iyiniyetli üçüncü kişileri koruyan güven ilkesine tabidir.
Tıbbi Deontoloji
Hekimlerin ve diş hekimlerinin meslek ahlakı kurallarını; hastalara, meslektaşlarına ve topluma karşı ödev ve yükümlülüklerini düzenleyen kurallar bütünüdür.
Tıbbi Standart
Hekimin tedavinin amacına ulaşması için gerekli olan, denenmiş ve bilinen temel meslek kurallarını; hekim tecrübesi ile doğa bilimlerinin o anki ulaştığı düzeyi ifade eder.
Tutukluluk
Ceza muhakemesinde, kuvvetli suç şüphesi ve tutuklama nedenlerinin bulunması halinde şüpheli veya sanığın hâkim kararıyla özgürlüğünün geçici olarak kısıtlanmasıdır. CMK m.100'de düzenlenen bu koruma tedbiri istisnai niteliktedir; daha hafif tedbirler (adli kontrol) yetersizse uygulanır.
Uyuşturucu Bulundurma Suçu (TCK m.191)
Kullanmak amacıyla uyuşturucu veya uyarıcı madde satın alan, kabul eden veya bulunduran kişinin işlediği suçtur. TCK'nın 191. maddesi uyarınca 2 yıldan 5 yıla kadar hapis cezası öngörülmektedir. İlk defa işlenmesi halinde kural olarak kamu davasının açılmasının ertelenmesi ve denetimli serbestlik tedbiri uygulanır.
Uyuşturucu Ticareti Suçu (TCK m.188)
Uyuşturucu veya uyarıcı maddeleri imal, ithal, ihraç eden, ülke içinde satan, satışa arz eden, başkalarına veren, sevk eden, nakleden, depolayan, satın alan, kabul eden veya bulunduran kişinin işlediği suçtur. TCK'nın 188. maddesi uyarınca imal/ithal/ihraç için 20-30 yıl, satma ve benzeri fiiller için 10 yıldan az olmamak üzere hapis cezası öngörülmektedir.
Uzlaşma (Ceza Hukukunda)
Belirli suçlarda şüpheli veya sanık ile mağdur arasında, bağımsız bir uzlaştırmacı aracılığıyla anlaşma sağlanmasını öngören alternatif uyuşmazlık çözüm yöntemidir. CMK m.253-255 arasında düzenlenmiş olup uzlaşma sağlandığında kovuşturmaya yer olmadığına veya davanın düşmesine karar verilir.
Varlık Barışı
Yurt dışında veya Türkiye'de bulunup kayıtlarda yer almayan para, altın, döviz ve menkul kıymetlerin düşük oranlı bir vergiyle beyan edilerek kayda alınmasına imkân tanıyan vergi düzenlemesidir.
Vasi (Vasilik)
Velayet altında bulunmayan küçükler ile belirli koşullar altında ergin kişilerin kişilik ve malvarlığı haklarını korumak amacıyla mahkeme tarafından atanan yasal temsilcidir.
Vasiyetname
Miras bırakanın ölümünden sonra malvarlığının nasıl paylaştırılacağına ilişkin tek taraflı iradesini açıkladığı, kanunda öngörülen şekil şartlarına uygun olarak düzenlenen ölüme bağlı tasarruftur.
Vekâlet Sözleşmesi
Vekilin, vekâlet verenin bir işini görmeyi veya işlemini yapmayı üstlendiği sözleşmedir; vekil sonucu değil, işin özenle ve sadakatle görülmesini borçlanır.
Vekâletname
Bir kişinin (vekil edenin), hukuki işlemlerini kendi adına yapması için bir başkasına (vekil) yetki verdiğini gösteren ve genellikle noter tarafından düzenlenen resmi belgedir. Avukata verilen vekâletname, avukatın müvekkili adına dava açması ve takip yürütmesi için zorunludur.
Velayet
18 yaşından küçük çocukların bakımı, eğitimi, korunması, mallarının yönetimi ve hukuki işlemlerde temsili konusunda ana babaya kanun tarafından tanınan hak ve yükümlülüklerin bütünüdür. Evlilik süresince her iki ebeveyn tarafından birlikte kullanılır; boşanma halinde hakim, çocuğun üstün yararı ilkesine göre velayeti ebeveynlerden birine verir.
Veraset İlamı (Mirasçılık Belgesi)
Ölen kişinin yasal ve atanmış mirasçılarını, her birinin miras paylarını gösteren, sulh hukuk mahkemesi veya noterden alınan resmi belgedir. Tapu, banka ve araç gibi tüm miras intikal işlemleri için zorunludur. TMK m.598 uyarınca düzenlenir.
Vesayet
Velayet altında bulunmayan küçüklerin ve kısıtlanan ergin kişilerin (kısıtlıların) kişiliklerinin ve malvarlıklarının korunması amacıyla, vesayet makamı (sulh hukuk mahkemesi) tarafından kendilerine vasi atanmasını öngören hukuki koruma kurumudur.
Vezne (Adliye Veznesi)
Adliyelerde dava harçlarının, tebligat giderlerinin, bilirkişi ücretlerinin ve diğer yargılama masraflarının yatırıldığı mali birimdir. 492 sayılı Harçlar Kanunu kapsamındaki harçlar ve HMK uyarınca gider avansı bu birim aracılığıyla tahsil edilir. Günümüzde büyük adliyelerde banka şubesi ve online ödeme sistemleri de kullanılır.
Yakalama
Suç işlediği yönünde kuvvetli şüphe bulunan kişinin, hâkim kararı olmaksızın geçici olarak özgürlüğünün kısıtlanmasıdır. CMK m.90'da düzenlenen yakalama, kolluk görevlileri veya suçüstü halinde herkes tarafından gerçekleştirilebilir.
Yargı Harcı (Dava Masrafları)
Dava açılması, temyiz başvurusu ve diğer yargısal işlemler için devlete ödenmesi gereken zorunlu mali yükümlülüktür. Harçlar, yargılama giderlerinin önemli bir kalemini oluşturur ve 492 sayılı Harçlar Kanunu ile düzenlenir.
Yargı Paketi
Birden fazla kanunda aynı anda değişiklik yapan, yargı sisteminin işleyişini iyileştirmeyi, davaları hızlandırmayı veya belirli suç ve usul kurallarını yeniden düzenlemeyi amaçlayan torba nitelikli kanun tekliflerine verilen yaygın addır. Resmî bir kanun adı değil, kamuoyu ve hukuk camiasında kullanılan bir nitelemedir.
Yasadışı Bahis
Spor Toto Teşkilat Başkanlığı'nın yetkilendirmediği kişi veya kuruluşlar tarafından düzenlenen bahis faaliyetleridir. 7258 sayılı Kanun'un 5. maddesi kapsamında suç olarak düzenlenmiştir.
Yazılı Delil Sınırı (Senetle İspat Zorunluluğu)
HMK m.200 uyarınca, belirli parasal sınırı aşan hukuki işlemlerin yazılı belgeyle (senet, makbuz, sözleşme vb.) ispatlanması zorunluluğudur. Sınır altındaki işlemler tanık beyanı dahil her türlü delille ispatlanabilir.
Yeni Malik Tahliyesi
Taşınmazı sonradan satın alan, miras yoluyla edinen veya bağış alan yeni malikin, kendisi veya yakınlarının ihtiyacı sebebiyle açtığı tahliye davasıdır. Edinme tarihinden itibaren 1 ay içinde yazılı bildirim ve bildirimden 6 ay sonra dava açma şartına bağlıdır (TBK m.351).
Yıllık İzin Hakkı
İşçinin en az bir yıl çalıştıktan sonra hak ettiği, ücretli olarak dinlenme amacıyla kullandığı yasal izin süresidir.
Yokluk (Hukuki Yokluk)
Bir hukuki işlemin kurucu unsurlarının (örneğin evlenmede karşılıklı ve birbirine uygun irade beyanı, nikâhın yetkili memur huzurunda yapılması) hiç bulunmaması nedeniyle işlemin hukuk âleminde doğmamış sayılmasıdır. Mutlak butlandan farklı olarak işlem hiçbir zaman var olmamıştır; geçersizlik müeyyidesi değil, yokluk halidir.
Yoksulluk Nafakası
Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek olan eşe, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla, diğer eş tarafından mali gücü oranında ödenen nafaka türüdür. 2026'ya kadar süresiz hükmedilirken, AYM'nin 4 Haziran 2026 kararıyla 'süresiz' niteliği iptal edilmiştir.
Zamanaşımı
Kanunda belirtilen sürenin geçmesiyle bir hakkın ileri sürülmesinin veya ceza davasının açılmasının engellenmesidir. Zamanaşımı, hem borçlar hukukunda hem ceza hukukunda farklı süre ve koşullarla uygulanır.
Zorunlu Trafik Sigortası
Motorlu araç işletenlerinin, aracın işletilmesi sırasında üçüncü kişilere verilecek zararları karşılamak üzere yaptırmak zorunda oldukları zorunlu mali sorumluluk sigortasıdır.
Hukuki Danışmanlık Alın
Hukuki terimler ve süreçler hakkında detaylı bilgi almak için uzman avukatlarımızla görüşün.