Detaylı Açıklama
KVKK m.3’e göre açık rızanın üç unsuru vardır: (1) Belirli bir konuya ilişkin olma, (2) bilgilendirmeye dayanma, (3) özgür iradeyle açıklanma. Battaniye (genel) rızalar geçersizdir; rıza hangi verinin, hangi amaçla, kim tarafından işleneceğini kapsayacak şekilde belirli olmalıdır. Bir hizmetin sunulması rıza şartına bağlanmışsa özgür iradeden söz edilemez.
KVKK Kurulu’nun 29.06.2022 tarihli ve 2022/630 sayılı kararı, amaçla ve tarafla sınırlılık ilkesinin çarpıcı bir uygulamasıdır: Hastanın görsellerinin kullanımına ilişkin rızası “tedaviyi gerçekleştiren sağlık kuruluşuna” verilmiştir; aynı görsellerin hastanede çalışan doktorun kişisel sosyal medya hesabında paylaşılması, bu rızanın kapsamı dışında kaldığından hukuka aykırı bulunmuş ve hastaneye 100.000 TL idari para cezası uygulanmıştır.
Hukuki Dayanak ve Uygulama
Kural olarak kişisel veriler açık rıza olmaksızın işlenemez (m.5/1). Kanun, m.5/2’de sayılan hâllerde (kanunlarda öngörülme, sözleşmenin ifası, hukuki yükümlülük, alenileştirme, hakkın tesisi, meşru menfaat) rıza aranmaksızın işlemeye izin verir. Sağlık verileri gibi özel nitelikli verilerde işleme şartları daha sıkıdır (m.6).
Açık rıza her zaman geri alınabilir; geri alma ileriye etkili sonuç doğurur ve veri sorumlusu işlemeyi durdurmakla yükümlüdür. Sağlık tanıtımı alanında 2025 Tanıtım Yönetmeliği bu ilkeyi somutlaştırmıştır: Hasta, görsel kullanımına ilişkin rızasını her zaman geri çekebilir ve tesis talebi derhal işleme almak zorundadır (m.7/1-c).
Sık Karşılaşılan Durumlar
Tıp hukukundaki aydınlatılmış onam ile KVKK’daki açık rıza sıkça karıştırılır: İlki tıbbi müdahaleyi, ikincisi veri işlemeyi hukuka uygun kılar. Bir estetik operasyonda her ikisi de ayrı ayrı alınmalıdır — ameliyat onamı, görsellerin sosyal medyada paylaşılmasına rıza anlamına gelmez. Rıza metinlerinde paylaşım mecrası, süresi ve amacı açıkça yazılmalıdır.