Detaylı Açıklama
Norm denetimi, kanun ve diğer düzenleyici işlemlerin Anayasa’ya uygunluğunu güvence altına alan mekanizmadır. Anayasa Mahkemesi (AYM) bu denetimi iki yolla yapar:
- Soyut norm denetimi (iptal davası): Cumhurbaşkanı, TBMM’de en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubu veya en az 100 milletvekili tarafından, kanunun yayımından itibaren 60 gün içinde doğrudan AYM’ye açılır (AY m.150-151). Somut bir uyuşmazlık gerekmez.
- Somut norm denetimi (itiraz): Bir davaya bakan mahkeme, uygulayacağı kuralı Anayasa’ya aykırı görürse veya taraflardan birinin ciddi aykırılık iddiasını yerinde bulursa, davayı durdurup AYM’ye başvurur (AY m.152). AYM beş ay içinde karar vermezse mahkeme mevcut kurala göre davayı sonuçlandırır.
Kararların Sonuçları
AYM’nin iptal kararları kesindir ve Resmî Gazete’de yayımlanır (AY m.153). İptal kararı geriye yürümez; yürürlüğe girmesiyle ileriye etkili sonuç doğurur. AYM, iptal nedeniyle doğacak hukuki boşluğun kamu düzenini bozacağını öngörürse, iptalin yürürlüğünü bir yılı geçmemek üzere ileri bir tarihe erteleyebilir. Bu erteleme, kanun koyucuya (TBMM) yeni düzenleme yapması için süre tanır.
Güncel örnek: AYM, TMK m.175’teki “süresiz olarak” ibaresini iptal ettiği 4 Haziran 2026 tarihli kararında, hukuki boşluğu önlemek için yürürlüğü 9 ay ertelemiştir. Bu süreçte TBMM süreli nafaka modelini yasalaştıracaktır. Ayrıntı: Süresiz Nafaka İptali 2026.
Bireysel Başvurudan Farkı
Norm denetimi, bir kuralın anayasaya uygunluğunu denetler; bireysel başvuru ise kişinin temel hak ve özgürlüklerinin kamu gücü işlemiyle ihlal edildiği iddiasını inceler. İkisi farklı amaç ve usullere tabidir; norm denetiminde sonuç kuralın iptali, bireysel başvuruda ihlal tespiti ve giderimdir.