Soruşturmanın Niteliği
Soruşturma, ceza muhakemesinin ilk aşamasıdır. CMK m.160 uyarınca Cumhuriyet savcısı, “ihbar veya başka bir suretle bir suçun işlendiği izlenimini veren bir hâli öğrenir öğrenmez” derhal soruşturmaya başlar. Bu yükümlülük emredicidir; savcı takdir yetkisi kullanamaz. Soruşturma aşaması iki temel sonuçtan birine bağlanır: iddianame ile dava açma (kamu davası) veya kovuşturmaya yer olmadığı kararı (KYOK).
Soruşturmanın Gizliliği
CMK m.157 uyarınca soruşturma gizli yürütülür. Bu gizlilik:
- Maddi gerçeğin ortaya çıkarılmasını korur
- Şüphelinin masumiyet karinesini korur (kamuoyunda lekelenmesini önler)
- Mağdur ve tanıkların haklarını ve güvenliğini korur
Soruşturma evrakının fotokopisini almak, bilgi vermek veya yayınlamak kural olarak yasaktır. Müdafi, dosyayı inceleme hakkına sahiptir (m.153) ancak soruşturmanın gizli ve etkin yürütülmesini engellememekle yükümlüdür. Bazı durumlarda hakim kararıyla dosya inceleme yetkisi sınırlandırılabilir (terör, organize suç vb.).
Soruşturmada Yapılan İşlemler
Soruşturma aşamasında savcılık ve kolluk şu işlemleri yürütür:
- İfade alma: Şüpheli, mağdur, tanık, bilirkişi ifadeleri
- Olay yeri incelemesi ve kriminal inceleme (parmak izi, DNA, balistik)
- Bilirkişi raporu: Tıbbi, mali, teknik konular için uzman görüşü
- Keşif: Olay yerinde fiziki inceleme
- Belge toplama: Banka kayıtları, telefon HTS, sosyal medya, kamera görüntüleri
- Koruma tedbirleri: Gözaltı, arama, elkoyma, iletişim tespiti, tutuklama (hakim kararıyla)
Şüphelinin Hakları
CMK kapsamında şüphelinin temel hakları:
- Müdafi yardımından yararlanma (m.149-156): Müdafisi olmadan ifade alınamaz; istemiyse devletten ücretsiz müdafi atanır
- Susma hakkı (m.147): Susmak aleyhe yorumlanamaz
- Yakınlarına haber verme (m.95): Gözaltına alındığında derhal
- Sağlık kontrolü: Gözaltı başında ve sonunda
- Tercüman: Türkçe bilmeyen şüpheliye atanır
- Delil sunma: Lehine delilleri savcılığa sunma hakkı
- Sessiz kalma hakkı ve kendini suçlayıcı beyanda bulunmama hakkı
Bu haklar işkence ve baskı altında alınan ifadelerin geçersiz olduğu ilkesi (CMK m.148) ile birlikte savunmanın temelini oluşturur.
Gözaltı ve Tutuklama Süreçleri
Şüpheli, kolluk tarafından yakalanabilir (CMK m.90) veya savcılığa çağrı kağıdı ile çağrılabilir. Yakalanma halinde 24 saat içinde (toplu suçlarda 48 saate kadar uzatma mümkün) savcı huzuruna çıkarılır; daha sonra hakim kararıyla tutuklama veya adli kontrol (m.109) tedbirine başvurulabilir. Hakim ifade üzerine ya tutuklama, adli kontrol ya da serbest bırakma kararı verir. Tutukluluk süresi azami sınırlara tabidir (örneğin asliye ceza için 1 yıl, ağır cezada 2 yıl, üst sınır 5 yıla kadar uzayabilir).
Soruşturmanın Sonuçlanması
Soruşturma sonunda iki karar verilebilir:
- İddianame ile kamu davası açma (CMK m.170): Yeterli şüphe oluşmuşsa. İddianame mahkeme tarafından 15 gün içinde incelenir; kabul edilirse kovuşturma başlar, iade edilirse savcılık eksikleri tamamlamak zorundadır (m.174).
- Kovuşturmaya yer olmadığı kararı (KYOK): Yeterli delil yoksa veya suç teşkil etmiyorsa. Bu karara karşı müşteki/şikâyetçi 15 gün içinde Sulh Ceza Hakimliğine itiraz edebilir (m.173).
Bazı dosyalarda kamu davasının açılmasının ertelenmesi (CMK m.171) kararı da verilebilir; özellikle uyuşturucu kullanma (TCK m.191) gibi belirli suçlarda 5 yıllık erteleme uygulanır.