Detaylı Açıklama
IBAN bloke, modern bankacılık sisteminde bir hesabın işlem yapma kabiliyetinin geçici olarak durdurulması anlamına gelir. Bloke iki yönlü olabilir: giden bloke (hesaptan para çıkışı engellenir) veya gelen bloke (hesaba para yatırılması engellenir). Tam bloke ise her iki yönü de kapsar.
Türk hukukunda IBAN blokesinin uygulanabilmesi için farklı yasal dayanaklar bulunur:
- Cumhuriyet Savcısı talimatı: CMK m.128 elkoyma yetkisi çerçevesinde — soruşturma kapsamında
- Mahkeme kararı: İhtiyati tedbir veya elkoyma kararı (özellikle hukuk davalarında)
- MASAK tedbiri: 5549 sayılı Kanun m.19 uyarınca şüpheli işlem
- İİK haciz: İcra dairesi kararı (2004 sayılı İİK m.89)
- Bankanın iç risk politikası: Şüpheli işlemde 24-72 saat geçici dondurma
Hukuki Dayanak ve Uygulama
CMK m.128 - Elkoyma Yetkisi
5271 sayılı CMK m.128/1: “Soruşturma veya kovuşturma konusu olan suçun işlenmesi sonucu elde edilen taşınmaz, hak ve alacaklara, hâkim kararıyla elkonulabilir.”
Gecikmesinde sakınca bulunan hallerde Cumhuriyet Savcısı 24 saat içinde hâkim onayı şartıyla elkoyma kararı verebilir.
MASAK Tedbirleri
5549 sayılı Suç Gelirlerinin Aklanmasının Önlenmesi Kanunu m.19 çerçevesinde MASAK, şüpheli işlem bildirimleri üzerine hesaplara 7 işgününe kadar geçici tedbir uygulayabilir; daha uzun süre için Cumhuriyet Savcılığı’na bildirilir.
DOLUNAY Sistemi ve Anlık Bloke
DOLUNAY Projesi kapsamında BKM ve banka temsilcileri, savcı talimatı sonrası anlık bloke uygular. Klasik prosedürde gün-haftalar süren bloke işlemi DOLUNAY ile 2 dakikaya indirilmiştir.
Yanlış Bloke Halinde Tazminat
Hesap sahibi suçtan ari ise ve hatalı bloke nedeniyle zarara uğramışsa Anayasa m.40 ve 6098 sayılı TBK m.49 vd. çerçevesinde tazminat hakkı vardır. Ayrıca KVKK m.11/1-h uyarınca kişisel verilerin kanuna aykırı işlenmesi nedeniyle uğradığı zararın giderilmesini talep etme hakkı bulunur.
Sık Karşılaşılan Durumlar
Pratikte IBAN bloke uygulanan başlıca haller şunlardır: phishing yoluyla ele geçirilen banka hesaplarından yapılan transferlerin alıcı hesabına anlık bloke, IBAN kiralama dosyalarında hesap sahiplerine tedbir, MASAK şüpheli işlem bildirimi sonrası kara para aklama soruşturmasında bloke, sahte e-ticaret sitesinden dolandırıcılık parasının yatırıldığı hesaba bloke, vergi/SGK borcu nedeniyle e-haciz blokesi (gerçek bloke değil) ve mahkeme kararıyla aile/miras hukuku ihtilaflarında tedbir blokesi. DOLUNAY sisteminin devreye girmesiyle dolandırıcılık vakalarında bloke süresi 18 dakika içinde uygulanması hedeflenmektedir; bu önceki sistemlere göre dramatik bir hızlanmadır. Hatalı bloke konulan dürüst hesap sahiplerinin bilgi alma, düzeltme ve tazminat hakları korunur.