Detaylı Açıklama
Konunun başlangıçtaki imkânsızlığı, sözleşmenin kurulduğu anda edimin objektif olarak ifa edilemez durumda bulunmasıdır. TBK m.27/1 hükmü bu durumu doğrudan mutlak butlan sebebi olarak sayar. Burada belirleyici olan üç unsurdur: (1) imkânsızlık sözleşme yapıldığında mevcut olmalıdır, (2) imkânsızlık objektif olmalıdır (herkes için imkânsız), (3) imkânsızlık sürekli olmalıdır (geçici engel imkânsızlık sayılmaz).
Subjektif imkânsızlık — yani sadece o sözleşme tarafının ifa edememesi — mutlak butlan sebebi değildir; bu durumda sözleşme geçerlidir ve borçlu ifa edememe nedeniyle tazminat sorumluluğu altındadır (TBK m.112). Örneğin başkasına ait taşınmazı satan kişi, kendi mülkiyetinde olmayan malı satmıştır (subjektif imkânsızlık); sözleşme geçerlidir, satıcı mülkiyeti devredemediğinde tazminat öder.
Hukuki Dayanak ve Uygulama
Başlangıçtaki (Asli) İmkânsızlık — TBK m.27:
Sözleşme yapıldığı an edim ifa edilemez ise sözleşme mutlak butlanla sakattır. İmkânsızlık fiziksel, hukuki veya ekonomik nitelikte olabilir:
- Fiziksel imkânsızlık: Yanmış malın satılması, ölü hayvanın kiralanması, var olmayan taşınmazın devri.
- Hukuki imkânsızlık: Devlete ait kamu malının özel sözleşmeyle devri, satışı yasak ürünlerin satımı, mülkiyetten önce devredilmesi mümkün olmayan haklar.
- Ekonomik imkânsızlık: Edim teorik olarak mümkün olsa da makul ekonomik karşılık dışında kaldığında — doktrinde tartışmalı, uygulamada nadiren kabul edilir.
Sonraki İmkânsızlık — TBK m.136:
Sözleşme kurulduktan sonra ortaya çıkan imkânsızlık ise farklı bir hukuki rejime tabidir:
- Borçlunun kusurundan kaynaklanmıyorsa: Borç sona erer, alınan karşı edim iade edilir.
- Borçlunun kusurundan kaynaklanıyorsa: Tazminat sorumluluğu doğar.
Sonraki imkânsızlık mutlak butlan değildir; sözleşme geçerli kurulmuştur, sadece ifa aşamasında sona erer.
Aşırı İfa Güçlüğü ile Ayırt Etme:
Aşırı ifa güçlüğü (TBK m.138), imkânsızlıkla karıştırılmamalıdır. Aşırı ifa güçlüğünde edim hâlâ mümkündür, ancak değişen koşullar nedeniyle ifa borçluya makul ölçünün dışında ağır gelmektedir. Bu durumda mahkemeden uyarlama istenebilir; ancak imkânsızlıkta uyarlama mümkün değildir.
Pratik Sonuç:
Başlangıçtaki imkânsızlık tespit edildiğinde:
- Sözleşme baştan itibaren hükümsüzdür.
- Mahkeme re’sen dikkate alır.
- Edinilen değerler sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre iade edilir.
- Karşı taraf kusurlu ise culpa in contrahendo (sözleşme görüşmelerindeki kusur) sorumluluğu doğabilir; menfi zarar tazmini istenebilir.
Sık Karşılaşılan Durumlar
Pratikte en sık karşılaşılan başlangıçtaki imkânsızlık halleri şunlardır: alıcının habersiz olduğu yanmış/yıkılmış bina satışı, mülkiyeti başkasına ait olduğu kesin olan taşınmazın iyi niyetli satıcı tarafından devri, satışı kanunen yasak ürünlerin (örneğin tehlikeli madde, lisanssız tıbbi ürün) sözleşmesi, devlet sırrı niteliğindeki bilgi verme taahhüdü, fiziksel olarak yapılması imkânsız hizmet sözleşmeleri (örneğin “yedi gün içinde yıkılmış binayı yeniden inşa et” gibi gerçekçi olmayan teslim süreleri), kamuya ait hakların özel sözleşmeyle devri girişimleri ve devredilemeyecek niteliği bulunan kişilik haklarının ticari devri. Bu hallerde sözleşme mutlak butlanla sakat olur; mahkeme re’sen değerlendirir. Sözleşmenin sadece bir kısmı imkânsız ise kısmi butlan müeyyidesi devreye girer. Sonradan ortaya çıkan imkânsızlık ise TBK m.136 uyarınca farklı bir rejime tabidir; sözleşme baştan geçerli olup ifa aşamasında sona erer.