Evlilik birliğini sona erdirmek isteyen eşlerden birinin bu kararı tek taraflı olarak vermesi, diğer eşin boşanmaya karşı çıkması halinde ne yapılabileceği sorusu uygulamada en sik karsilasilan Aile Hukuku meselelerinden biridir. Turkiye’de bosanma icin her iki tarafin rizasi zorunlu degildir; kanun koyucu, evlilik birliginin temelden sarsilmis olmasi halinde tek tarafli iradeyle dahi bosanma davasi acilabilmesine imkan tanimistir. Ancak eslerden birinin bosanmak istememesi, sureci hukuki ve psikolojik acidan karmasik bir hale getirmektedir.
Bu rehberde, esiniz bosanmak istemedigi zaman basvurulacak hukuki yollari, cekismeli bosanma davasinin isleyisini, ispat yukunu, dava surecini ve uygulamada karsilasilan ozel durumlari 4721 sayili Turk Medeni Kanunu (TMK) ve 6100 sayili Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) hukumleri cercevesinde kapsamli bicimde ele alacagiz.
Cekismeli Bosanma Nedir?
Cekismeli bosanma, eslerden birinin veya her ikisinin bosanma konusunda ya da bosanmanin mali ve kisisel sonuclari hakkinda anlasamamasi halinde basvurulan bosanma turrudur. Anlasmalibosanmada (TMK m.166/3) taraflarin tum konularda mutabik olmasi gerekirken, cekismeli bosanmada bu uzlasma sart degildir. Dava, TMK m.161 ila m.166/1-2 arasinda duzenlenen bosanma sebeplerine dayanilarak acilir ve hakim, taraflarin iddia ve savunmalarini inceleyerek bir karar verir.
Cekismeli bosanmada temel ozellikler sunlardir:
- Taraflarin uzlasmasi aranmaz: Davalinin bosanmak istememesi, davanin acilmasina veya sonuclanmasina engel degildir.
- Kusur arastirmasi yapilir: Hakim, taraflarin evlilik birliginin sarsılmasindaki kusur oranlarini belirler.
- Ispat yukudegildir: Davacinin, bosanma sebebini somut delillerle kanitlamasi gerekmektedir.
- Sure uzundur: Cekismeli bosanma davalari, iceriklerine ve yargi yoğunluğuna bagli olarak ortalama 1 ila 3 yil arasinda sonuclanmaktadir.
Cekismeli bosanma, eslerden birinin bosanmaya karsi ciktigi durumlarda basvurulabilecek tek yasal yoldur. Bosanma Davasi rehberimizde genel bosanma surecine iliskin detayli bilgi bulabilirsiniz.
Hangi Durumlarda Cekismeli Bosanma Acilir?
Eslerden birinin bosanmak istememesi halinde diger es, TMK’da duzenlenen ozel veya genel bosanma sebeplerine dayanarak cekismeli bosanma davasi acabilir. Kanun, bosanma sebeplerini iki ana kategoride duzenlemistir.
Ozel Bosanma Sebepleri
TMK m.161 ila m.165 arasinda duzenlenen ozel bosanma sebepleri, kanunun acikca saydigi ve varliklarinin ispatlanmasi halinde hakimin bosanma karari vermek zorunda oldugu sebeplerdir:
- Zina (TMK m.161): Eslerden birinin sadakat yukumlulugunu ihlal etmesi. Zinayiagrenen esin, ogrenme tarihinden itibaren alti ay ve her halde zina eyleminin uzerinden bes yil icinde dava acmasi gerekmektedir.
- Hayata kast, pek kotu muamele veya onur kirici davraniş (TMK m.162): Esin, diger esin hayatina kast etmesi, fiziksel siddet uygulamasi veya agir derecede onur kirici davranislarda bulunmasi.
- Suc isleme ve haysiyetsiz yasam surme (TMK m.163): Esin, kucuk dusurucu bir suc islemesi veya haysiyetsiz bir yasam surmesi nedeniyle diger es icin birlikte yasamin cekilmez hale gelmesi.
- Terk (TMK m.164): Eslerden birinin, evlilik birliginden dogan yukumluluklerini yerine getirmemek amaciyla ortak konutu terk etmesi veya hakli bir sebep olmaksizin ortak konuta donmemesi. Terk suresinin en az alti ay olmasi ve ihtar sartinin yerine getirilmesi gerekmektedir.
- Akil hastaligi (TMK m.165): Eslerden birinin akil hastaliginin iyilesmesinin olanaksiz oldugununresmi saglik kurulu raporuyla belirlenmesi ve bu hastalik nedeniyle diger es icin ortak yasamin cekilmez hale gelmesi.
Genel Bosanma Sebebi: Evlilik Birliginin Temelinden Sarsilmasi
TMK m.166/1-2, uygulamada en sik basvurulan bosanma sebebidir. Bu hukme gore evlilik birligi, ortak hayati surdurmeleri kendilerinden beklenmeyecek derecede temelinden sarsilmis olursa, eslerden her biri bosanma davasi acabilir. Genel bosanma sebebi, ozel sebeplerin disinda kalan ve evlilik birligini temelden sarsan her turlu olayı kapsamaktadir.
TMK m.166/2 onemli bir sinir koymaktadir: davaci tarafin kusuru daha agir ise, davalinin acilan davaya itiraz hakki vardir. Ancak bu itiraz, hakkin kotuye kullanilmasi niteligi tasir ve evlilik birliginin devaminda davali ve cocuklar bakimindan korunmaya deger bir yarar kalmamissa, hakim bosanmaya karar verebilir. Bu hukum, salt inat veya ceza amaciyla bosanmaya karsi cikilmasinin onune gecmek icin konulmustur.
Uygulamada cekismeli bosanma davalarinin buyuk cogunlugu TMK m.166/1-2 kapsaminda acilmaktadir. Siddetetli gecimzsizlik, surekli tartisma, guven kaybı, ekonomik siddet, ailevi mudahaleler, ilgisizlik ve benzeri durumlar bu madde kapsaminda degerlendirilebilmektedir.
Ispat Yuku ve Delil Sureci
Cekismeli bosanma davasinin en kritik asamasi, bosanma sebebinin ispatlanmasidir. TMK m.184 uyarinca bosanma davalarinda ozel ispat kurallari uygulanmaktadir. Bu maddede bosanma davalarinda taraflarin ikrarinin (kabul beyaninin) hakimi baglamayacagi, hakimin, bosanmanin dayandigi olgularin varligina vicdanen kanaat getirmesi gerektigi ve taraflarin bu olaylari her turlu delille ispatlayabilecegi duzenlemistir.
Delil Turleri
Cekismeli bosanma davasinda kullanilabilecek baslica deliller sunlardir:
Tanik beyanlari: Bosanma davalarinda en sik basvurulan delil turudur. Taniklar, taraflarin evlilik icindeki yasantisina, tartismalarina, siddet olaylarina veya diger bosanma sebeplerine iliskin bilgi sahibi olan kisilerdir. Akraba, komsu, arkadaslar ve is arkadaşlari tanik olarak gosterilebilir.
Mesaj ve yazismalar: WhatsApp, SMS, e-posta ve sosyal medya yazismalari, bosanma sebebinin ispatinda kullanilabilir. Ancak hukuka aykiri yollarla elde edilen dijital deliller mahkemece dikkate alinmaz.
Resmi belgeler ve raporlar: Saglik raporlari (siddet tespiti icin), karakol siddet tutanaklari, uzaklastirma kararlari, banka hesap hareketleri ve benzeri resmi belgeler guclu delil niteligindedir.
Bilirkisi raporlari: Ozellikle cocukların velayetine iliskin konularda pedagoglar veya psikologlardan alinan uzman raporlari mahkemece dikkate alinmaktadir.
Sosyal medya paylaysimlari: Taraflarin sosyal medya hesaplarindaki paylasimlar, belirli kosullarda bosanma sebebinin ispatinda kullanilabilmektedir. Yargitay, halka acik paylashimlarin delil olarak kabul edilebilecegine hukmetmistir.
TMK m.184 geregince hakim, bosanma davasinda vicdani kanaatine gore karar verir. Bu nedenle delillerin tutarli, birbiriyle uyumlu ve inandirici olmasi buyuk onem tasimaktadir.
Dava Sureci: Basindan Sonuna Cekismeli Bosanma
Cekismeli bosanma davasi, belirli usul kurallari cercevesinde asama asama ilerleyen bir yargilama surecidir. Aile Hukuku kapsamindaki bu surecintemel asamalari sunlardir:
1. Dava Dilekçesinin Hazirlanmasi ve Sunulmasi
Davaci, bosanma sebeblerini, dayandigi olaylari ve taleplerini (velayet, nafaka, tazminat, mal paylasimi) iceren bir dava dilekçesi hazirlar. Dilekce, yetkili Aile Mahkemesi’ne sunulur. Yetkili mahkeme, eslerden birinin yerlesim yeri veya davadan once son alti aydir birlikte oturdugu yer mahkemesidir.
2. Tensip Zaptinin Hazirlanmasi
Mahkeme, dava dilekçesini aldiktan sonra tensip zapti hazirlar. Bu zaptta taraflara tebligat cikarilmasina, delil toplanmasina ve on inceleme durusmasi tarihinin belirlenmesine karar verilir.
3. Davalinin Cevap Dilekçesi
Davaliya dava dilekçesi teblig edildikten sonra iki haftalik cevap suresi baslar. Davalı, bu sure icinde cevap dilekçesi vererek bosanma talebine karsi savunmasini ortaya koyar. Davalının bosanmak istememesi, bu asamada yazili olarak mahkemeye bildirilir. Davalı, ayni zamanda karsi dava acarak kendi taleplerini de ileri surebilir.
4. On Inceleme Durusmasi
On inceleme durusmasi, HMK m.137 uyarinca tarafların iddia ve savunmalarinin sinirlarinin belirlendigi, uzlasma imkaninin arastirildigi ve yargilamanin planlandigi asamadir. Hakim, bu asamada taraflari sulhe teşvik eder. Taraflar uzlasamamissa, uyusmazlik konulari tespit edilir ve delillerin toplanmasi icin tahkikat asamasina geçilir.
5. Tahkikat Asamasi
Tahkikat asamasinda tanik dinlenir, bilirkisi raporlari alinir, belgeler incelenir ve diger deliller degerlendirilir. Bu asama, cekismeli bosanmanin en uzun suren bolumudur. Delillerin toplanmasi, tanikların dinlenmesi ve bilirkisi incelemelerinin tamamlanmasi aylarca surebilir.
6. Sozlu Yargilama ve Karar
Tahkikatin tamamlanmasinin ardindan sozlu yargilama asamasina gecilir. Taraflar son beyanlaarini sunar ve hakim kararini aciklar. Mahkeme, bosanmaya karar vermesi halinde velayet, nafaka, tazminat ve mal paylasimi konularinda da hukum kurar.
7. Kanun Yollari
Ilk derece mahkemesinin kararina karsi taraflar, kararin tebliginden itibaren iki hafta icinde istinaf basvurusunda bulunabilir. Bolge adliye mahkemesi kararına karsi da temyiz yoluna basvurulabilir. Kanun yollari sureci, davanin toplam suresini onemli olcude uzatabilmektedir.
Es Durusmaya Gelmezse Ne Olur?
Cekismeli bosanma davasinda en sik sorulan sorulardan biri, davalinin durusmaya gelmemesi halinde ne olacagidir. Bu konu, HMK m.150 cercevesinde duzenlenmistir ve farkli ihtimallere gore degerlendirmek gerekmektedir.
Davalinin Durusmaya Gelmemesi
Davalinin durusmaya gelmemesi, bosanma davasinin gorulmasine engel degildir. Turkiye’de anlasmali bosanma disindaki davalarda taraflarin durusmaya katilimi zorunlu degildir. Davalı gelmese bile mahkeme davaya devam edebilir. Ancak davalinin gelmemesi, davacinin iddialarini otomatik olarak kabul ettigi anlamina gelmez. Hakim, TMK m.184 uyarinca bosanma sebebinin varligina vicdanen kanaat getirmek zorundadir.
Davalinin durusmaya gelmemesi halinde sunlar gerceklesebilir:
- Davali tebligat almis ancak gelmemisse: Mahkeme, davalinin yoklugunda davaya devam eder. Davalinin bildirdigi deliller varsa incelenir; ancak davalı savunma hakkini etkin biçimde kullanamaz.
- Davaliya tebligat yapilanamamissa: Mahkeme, tebligatin usulune uygun yapilmasini bekler. Ilanen tebligat dahil tum yollar denenir. Tebligat tamamlanmadan yargilamaya devam edilmez.
Giyabi Karar
HMK m.150 uyarinca, usulune uygun bicimde davet edilen tarafin durusmaya gelmemesi halinde mahkeme, davaya yoklugunda devam edebilir ve karar verebilir. Ancak bosanma davalari bakimindan onemli bir nüans vardir: TMK m.184 geregince hakimin vicdani kanaate ulasmasi gerekmekte olup salt davalinin yoklugu, davanin otomatik olarak davaci lehine sonuclanmasi icin yeterli degildir.
Uygulamada davalinin durusmaya gelmemesi, savunma hakkinin kisitlanmasi anlamina geldigi icin genellikle davaci acisinan avantajli bir durum olarak degerlendirilebilir. Ancak mahkeme, delilleri bagimsiz olarak degerlendirmek ve bosanma sebebinin gercekten var olup olmadigini tespit etmek zorundadir.
Barisma Ihtimali ve Feragat
Cekismeli bosanma davasi devam ederken taraflarin barismasi ve davadan vazgecmek istemesi, uygulamada sik karsilasilan bir durumdur. Bu noktada iki farkli hukuki yol devreye girmektedir.
Davanin Geri Alinmasi
Davaci, HMK m.123 uyarinca davalinin acik rizasiyla davasini geri alabilir. Davanin geri alinmasi halinde mahkeme, “karar verilmesine yer olmadigina” hükmeder. Bu karar kesin hukum teskil etmedigi icin davaci, ileride kosullarin degismesi halinde yeniden bosanma davasi acabilir.
Davanin geri alinmasi, kos u’llarin yeniden bozulmasi ihtimaline karsi guvenli bir tercih olarak değerlendirilmektedir. Çünkü davacinin dava acma hakki korunmaktadir.
Davadan Feragat
Davaci, HMK m.307 uyarinca davadan feragat edebilir. Feragat tek tarafli bir irade beyanidir ve davalinin rizasi aranmaz. Ancak feragat, dava konusu haktan tamamen vazgecme anlamina gelir. Mahkeme, “davanin reddine” karar verir ve bu karar kesin hukum niteligindedir.
Bosanma davasında feragat, ayni bosanma sebebine dayanilarak yeniden dava acilmasini engeller. Bu nedenle feragat karari, hukuki danismanlik alinmadan verilmemesi gereken kritik bir karardir. Bosanma Geri Cekme rehberimizde bu konu detayli bicimde ele alinmistir. Ayrica feragat kavraminin hukuki anlami icin sozluk sayfamizi inceleyebilirsiniz.
Feragat ile Geri Alma Arasindaki Farklar
| Kriter | Davanin Geri Alinmasi | Davadan Feragat |
|---|---|---|
| Yasal dayanak | HMK m.123 | HMK m.307 |
| Davalinin rizasi | Gerekli | Gerekli degil |
| Mahkeme karari | Karar verilmesine yer olmadigina | Davanin reddine |
| Kesin hukum | Hayir | Evet |
| Yeniden dava acma | Mumkun | Ayni sebeple mumkun degil |
Taraflarin barismasi halinde davanin geri alinmasi yolunun tercih edilmesi, olasi risklerin azaltilmasi açısından daha guvenli bir secenektir.
Uc Yillik Fiili Ayrilik Suresi
TMK m.166/4 onemli bir hukum icermektedir: Bosanma sebeplerinden herhangi biriyle acilmis bulunan davanin reddine karar verilmesi ve bu kararin kesinlesmesinden baslayarak uc yil gecmesi halinde, her ne sebeple olursa olsun ortak hayat yeniden kurulamamissa, eslerden birinin istemi uzerine bosanmaya karar verilir.
Bu hukum, bosanma davasi reddedilmis olsa dahi uc yillik fiili ayrilik suresinin dolmasi halinde eslerden birinin basbasvurusuyla bosanma karari verilebilecegini duzenlemektedir. Dolayisiyla eslerden birinin bosanmaya karsi cikması, uzun vadede evliligin devamini garanti etmemektedir.
Sik Sorulan Sorular (SSS)
1. Esim bosanmak istemiyor, yine de bosanabilir miyim?
Evet, bosanabilirsiniz. Turkiye’de bosanma icin her iki tarafin rizasi zorunlu degildir. TMK m.166/1-2 uyarinca evlilik birliginin temelinden sarsildigi ispatlandigi takdirde, diger esin istemese dahi mahkeme bosanmaya karar verebilir.
2. Esim durusmaya gelmezse dava dusuyor mu?
Hayir, dava dusmuyor. Davalinin durusmaya gelmemesi, davanin gorulmasine engel degildir. Mahkeme, HMK m.150 uyarinca davalinin yoklugunda davaya devam edebilir. Ancak davacinin da takipsiz birakması halinde dosya islemden kaldirilabilir.
3. Cekismeli bosanma ne kadar surer?
Cekismeli bosanma davalari genellikle 1 ila 3 yil arasinda surmektedir. Davanin karmasikligi, delil toplama sureci, tanik sayisi ve yargi yogunlugu sureyi dogrudan etkiler. Kanun yollarina basvurulmasi halinde toplam sure 4-5 yila kadar uzayabilir.
4. Cekismeli bosanmada kusurlu taraf da bosanma isteyebilir mi?
Evet, kusurlu taraf da bosanma davasi acabilir. Ancak TMK m.166/2 uyarinca davalinin itiraz hakki bulunmaktadir. Davalinin itirazinin hakkin kotuye kullanimi niteliginde olmasi ve evlilik birliginin devaminda korunmaya deger bir yarar bulunmamasi halinde hakim, kusurlu tarafin davasini da kabul edebilir.
5. Bosanma davasi reddedilirse bir daha dava acabilir miyim?
Evet, yeni olgulara dayanarak yeni bir bosanma davasi acabilirsiniz. Ayrica TMK m.166/4 uyarinca davanin reddinden itibaren uc yil icinde ortak hayat yeniden kurulamamissa, baska bir sebep gostermenize gerek olmaksizin bosanma davasi acabilir ve bosanma kararı alabilirsiniz.
Sonuc
Eslerden birinin bosanmak istememesi, diger esin bosanma hakkini kullanamasini engelleyen bir durum degildir. Turk hukuku, evlilik birliginin temelinden sarsilmasi halinde tek tarafli iradeyle bosanma davasi acilmasina olanak tanimaktadir. Cekismeli bosanma davasi, islenmesi gereken belirli usul kurallarini ve ispat yukunu gerektiren kapsamli bir yargilama surecidir. Davalinin durusmaya katilmamasi, davaya itiraz etmesi veya barismak istemesi gibi farkli senaryolarin her birinin kendine ozgu hukuki sonuclari bulunmaktadir.
Bosanma surecindehaklarinizin korunmasi ve surecin dogru yonetilmesi için Aile Hukuku alanında uzman bir avukattan destek almaniz tavsiye edilmektedir. Bosanma Davasi surecinin genel isleyisi hakkinda bilgi edinmek icin ilgili rehberimizi inceleyebilirsiniz.
Bu Makalede Geçen Hukuki Terimler
Av. Kazım İsmail Kazdal
Kurucu Avukat
İstanbul Barosu Sicil No: 75389
İlk ve orta öğrenimini Rize'de tamamlamış, 2009 yılında lise eğitiminden mezun olmuştur. Aynı yıl Marmara Üniversitesi Tarih Öğretmenliği Bölümünü kazanmış, 2015 yılında bu bölümden mezun olmuştur. İkinci üniversite eğitimi kapsamında Maltepe Üniversitesi Hukuk Fakültesinde öğrenim görmüş ve 2019 yılında hukuk fakültesinden mezun olmuştur. Anadolu Üniversitesi İktisat Fakültesi diplomasını da almıştır. Avukatlık stajını tamamladıktan sonra kendi hukuk bürosunu kurarak serbest avukatlık faaliyetlerine başlamıştır. Başta özel hukuk alanları olmak üzere, mesleki çalışmalarını titizlik ve çözüm odaklılık ilkesiyle sürdürmektedir.