Kovuşturmanın Niteliği
Kovuşturma, ceza muhakemesinin ikinci ve esas aşamasıdır. CMK m.175-231 maddeleri arasında ayrıntılı düzenlenmiştir. Soruşturma aşamasının gizliliğine karşın kovuşturma kural olarak alenidir (Anayasa m.141, CMK m.182); duruşmalar halka açık olarak yapılır. Bu aleniyet:
- Demokratik denetim sağlar
- Sanığın adil yargılanma hakkını korur
- Yargılamanın şeffaflığına hizmet eder
Sanığın masumiyet karinesi kovuşturma boyunca devam eder; ceza ancak mahkumiyet hükmünün kesinleşmesiyle uygulanır.
Kovuşturmanın Başlaması
Kovuşturma, iddianamenin mahkemece kabulüyle başlar:
- Cumhuriyet savcısı tarafından düzenlenen iddianame yetkili mahkemeye gönderilir
- CMK m.175 uyarınca mahkeme iddianameyi 15 gün içinde inceler
- Kabul halinde kovuşturma aşaması başlar; iade halinde savcılık eksiklikleri tamamlar
İddianame kabul edildiğinde:
- Şüpheli artık ‘sanık’ sıfatını kazanır
- Mahkeme tensip zaptı ile yargılamanın çerçevesini belirler
- Duruşma günü tespit edilir
- Sanığa iddianame ve davetiye tebliğ edilir
- Sanığa savunmasını hazırlamak için yeterli süre tanınır
Duruşma ve Yargılama Süreci
Kovuşturmanın özünü duruşma oluşturur. CMK m.191 uyarınca duruşma sırası:
- Açılış ve kimlik tespiti (m.191/1)
- İddianamenin okunması (m.191/2)
- Sanığın sorgusu (m.193-196)
- Delillerin tartışılması (m.206-217): tanık dinleme, bilirkişi raporu inceleme, belge değerlendirme, keşif sonuçları
- Esas hakkında mütalaa — savcının görüşü
- Sanık ve müdafinin savunması
- Son söz hakkı — sanığa son söz (m.216, atlanırsa mutlak bozma sebebi)
- Hüküm — tefhim ile karar açıklanır
Duruşma kural olarak doğrudanlık ilkesi gereği aynı hâkim/heyet tarafından yürütülür; hâkim değişikliği yargılamanın sürekliliğini etkilemeyecek biçimde yapılır.
Sanığın Hakları
Kovuşturma aşamasında sanığın temel hakları:
- Müdafi yardımı (zorunlu hallerde re’sen — m.150)
- Susma hakkı: İfade vermeme veya sorulara yanıt vermeme; bu lehe yorumlanmaz
- Tanık dinletme: Lehe tanık talep etme
- Bilirkişi incelemesi isteme
- Tercüman: Türkçe bilmiyorsa atanan ücretsiz tercüman
- Yüzleştirme: Tanık veya başka bir sanıkla yüzleştirilme
- Delil sunma ve karşı delillerin çürütülmesi
- Kanun yollarına başvurma hakkı
Hüküm Türleri
Kovuşturma sonunda mahkeme CMK m.223 kapsamında bir hüküm verir:
- Beraat: Sanığın suçsuz bulunması
- Mahkumiyet: Hapis ve/veya adli para cezası
- Ceza verilmesine yer olmadığına dair karar: Suç işlenmiş ama cezalandırma şartı yok
- Güvenlik tedbirine hükmedilmesi: Akıl hastası, çocuk vb. için
- Davanın reddi: Yargılama yenilenmesi yasağı, kovuşturulmama kararı
- Davanın düşmesi: Zamanaşımı, af, sanığın ölümü
Ayrıca HAGB (m.231) veya cezanın ertelenmesi (TCK m.51) kararları verilebilir.
Kanun Yolları
Verilen hükme karşı:
- İstinaf (BAM): Tefhimden itibaren 7 gün içinde
- Temyiz (Yargıtay): İstinaf kararı sonrası belirli koşullarla
- Olağanüstü kanun yolları: Yargılamanın yenilenmesi (m.311-323), kanun yararına bozma, anayasa şikayeti
Kanun yoluna başvurulmazsa hüküm kesinleşir ve infaz aşamasına geçilir; Cumhuriyet savcılığı (infaz savcısı) cezanın infazını sağlar.
Tutukluluk ve Adli Kontrol
Kovuşturma süresince sanık tutuklu olabilir; tutukluluk süresi sınırlıdır:
- Asliye ceza mahkemesi: 1 yıl + 6 ay uzatma (toplam 1,5 yıl)
- Ağır ceza mahkemesi: 2 yıl + 3 yıl uzatma (toplam 5 yıl)
Tutuklunun 30 günde bir durumu re’sen incelenir; adli kontrol ile değiştirilebilir (m.109). Tutukluluğa itiraz her zaman mümkündür.